نقش نماز و نیایش در بهداشت روانی

محمدباقر صبور زمستان 1387

1- مقدمه :

انسان مجودى است كه در زندگى خود، خواه نا خواه با اضطرابات و نگرانی هايى روبروست. گاهى اين نگرانی ها براى برخى محدود به مسائل مادى است و گاهى از اين حد گذشته و جنبه غير مادى و معنوى هم پيدا می كند. اين حالت گاهىو برخى از انسانها را چنان به خود مشغول می دارد كه تمام عمرشان را در بر می گيرد و با همان حالت از دنيا می روند و در برخى ديگر، مدّتى از حياتشان را اشغال و زمانى سر بلند می كنند كه مدت زيادى از عمرشان سپرى شده است. امّا عده اى از افراد آگاه با تدبير خاص جلوى اين حالات درونى خود را گرفته و نا آرامى درونى خود را آرامش می بخشند. براى همه ما اين نكته حائز اهميت بسيارى است كه بدانيم عامل اين آرامش چيست ؟ و چگونه آن اضطراب به طمأنينه تبديل شده و آرامش تأمين می گردد. ؟آرى خداوند با يك جمله كوتاه و مختصر پاسخ اين سؤال را داده اند كه «بدانيد با ياد خدا دلها آرام می گيرد». امّا بايد گفت كه اين كلام الهى براى بسيارى از افراد حتى تحصيل كرده هاى ما

شايد مبهم بوده و تفسير آن روشن نيست. علامه طباطبائى(رحمه الله)صاحب تفسير ارزشمند الميزان در تبيين و تفسير اين آيه می فرمايند: «در اين آيه و كلام الهى تذكر و توجهى براى مردم است كه قلبها را متوجه و متمايل به ياد و ذكر او سازند. زيرا هيچ تلاش و همتى براى انسان در زندگيش نيست مگر براى رسيدن به سعادت و نعمت ؛ هيچ ترسى ندارد مگر ترس از افتادن در بدبختى و سختى و شقاوت ؛ و خداوند تنها سبب و يگانه عاملى است كه امور خير در دست اوست و نيز همه خوبی ها به او بر می گردد. و او قادر بر بندگان و ضامن سعادت ايشان است. پس توجه و اعتماد و اتصال به او موجب نشاط و شادابى و كمال مطلوباست. پس قلبها به ياد او از نگرانی ها و اضطرابات مطمئن مىشوند و تسكين می يابند.

2- بیان مسئله

نیایش و نماز یکی از ویژگی های انسانی است به نظر می رسد که از ویژگی های فطری انسانها می باشد .چون در تمامی جوامع و زمانها نیایش وجود داشته است . تمامی ادیان به نیایش توجه خاصی داشته اند . و برای آن پاداش دنیوی واخروی وعده داده اند . تفکر عقلانی و منطقی نیز همان است که انسان باید نقطه اتکایی داشته باشد تا به آن پناه ببرد . نیایش عاملی است که انسان بر اساس تفکر منطقی آن را در خود شکوفا کرده است . تا از طریق آن از به برخی از سؤالات جواب بدهد و خود را به موجودی ازلی و ابدی پیوند زند . خوددوستی ( حب ذات ) نیرویی است که در موجودات زنده وجود دارد که در حیوانات به صورت طبیعی کنترل و هدایت می شود . ولی خوددوستی در انسانها با توجه به شرایط محیطی شکلهای متفاوتی به خود می بیند برخی برای رهایی از خوددوستی ٬ آن را سرکوب کرده اند. عده ای آن را آزاد گذاشته اند. و بعضی آن را کنترل و هدایت کرده اند. به نظر می رسدراه حل سوم منطقی تر باشد ٬ چون در این روش خوددوستی به حالت طبیعی هدایت شده است .

خوددوستی ( حب ذات ) لازمه ی زندگی انسانهااست و موجب پیشرفت و مانع سوء استفاده دیگران می شود ولی اگر از حالت تعادل فراتر رود و به خودپرستی تبدیل شود در این حالت موجب گسترش ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، دنیاگرایی ، از بین رفتن ارزشهای انسانی و رواج نظام سرمایه داری می شود . معمولا نظام سرمایه داری برای اینکه بتواند خود را حفظ نماید و مصرف را در جامعه بالا ببرد و به اهداف خود جامۀ عمل بپوشاند سعی می کند سر مردم را به خود مشغول نماید و ارزشهای جدیدی در جامعه شکل می دهند تا بتوانند به حیات خود ادامه دهند . رواج فساد جنسی ، مشروب خواری ، اعتیاد ، قمار، تجمل گرایی و ثروت اندوزی و.... موجب اشتغالات فکری مردم شده و ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی فراموش می گردد . و غرب از آن می ترسد که اگرملت ها را به حال خود رها کند عرصه را برای غرب تنگ نماید . واز طریق آن ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی بر چیده شوند . امّا درجوامع دینی و اسلام نیایش از جایگاه ویژه ای برخوردار است . ولی لازم به ذکر است اگر جامعه از مسیر الهی خارج شود و ارزشهای غیر الهی حاکم گردد ، نیایش کارایی خود را از دست خواهد داد .

سؤال این است که چرا انسان به نیایش روی می آورد ؟ سؤالی که هر کس از زاویه ای به آن نگاه کرده و جواب می دهد .

به نظر می رسد انسانها با توجه به نیروی خود دوستی که خداوند در موجودات زنده قرار داده است در خود شکوفا کرده اند ؛ زیرا نیایش مخصوص ایران یا جوامع الهی نیست بلکه از ابتدایی ترین جوامع گرفته تا پیشرفته ترین آنان وجود دارد . انسان به یک تکیه گاه نیرومند جهت پناه بردن نیاز دارد . انسان برای حفظ جاودانگی و پرورش استعداد های روانی به یک الگوی ابدی و ازلی نیاز دارد . انسان برای پاسخگویی به برخی سؤالات مانند اینکه جهان و هر چه که در آن است به خدا نیاز دارد . انسان برای رهایی از هیچ چی گری ( پاداش اعمال ) به خدا نیاز دارد . انسان برای تشکر ازنعمات نا محدود به خدا نیاز دارد . انسان برای ارضای محبت و عشق خویش به خدا نیاز دارد . انسان برای رشد و شکوفایی استعدادهای انسانی و تعالی جامعه به خدا نیاز دارد . انسان سر تا پا نیاز است خدا غنی نامحدود . بنابر این نیایش لازمه زندگی بشری است . و بدون نیایش انسان به بن بست می رسد .

نیایش برای برخی ها زیانبار است زیرا نیایش موجب شکوفایی ارزش های انسانی می شود و با شکوفایی ارزش های انسانی برای آنان محدودیت ایجاد می شود به همین علت آنان به شکل های مختلف مانع برگزاری نیایش می گردند و با ترویج فساد و مصرف گرایی و تجمل گرایی و مادی گرایی مانع گسترش نیایش در جوامع می گردند .

به نظر می رسد نماز نوعی نیایش سیستامتیک یا سازمان یافته و نهادینه شده می باشد . و به این ترتیب از حالت عامیانه نیایش متفاوت است . و از طرف دیگر نماز حالت اجباری دارد زیرا یک تکلیف شرعی است وانجام ندادن آن مجازات اخروی و دنیوی به دنبال دارد . نماز ارتباط مستمر انسان با خدا را حفظ می کند و به این ترتیب مانع فراموشی انسان از یاد خدا می گردد. و به این ترتیب موجب شکوفایی استعدادهای معنوی شده و مانع معصیت در انسان می گردد. بنابر این شکوفایی استعدادهای معنوی وعدم معصیت موجب سلامتی روانی و صعود به قله معرفت می گردد.

4- معنی و مفهوم عبادت و نیایش ( نماز )

واژهٔ نماز واژه‌ای پارسی است که ایرانیان برای واژهٔ «صلاه» عربی به کار بردند. این واژه به معنای خم شدن و سرفرودآوری برای ستایش و احترام است. واژهٔ نماز نام‌ واژه‌ای از فعل نمیدن فارسی به معنی تعظیم‌کردن است. http://forum.rahemianbor.com

معني نماز تسبيح و تعظيم و شكر الله تعالي است. يعني در برابر جلالش قولاً و فعلاً با گفتن " سبحان الله " تقديس كردن و در برابر كمالش لفظاً و عملاً با گفتن " الله اكبر " تعظيم نمودن و در برابر جمالش قلباً و زباناً و جسماً با گفتن " الحمد الله " شكر كردن. يعني تسبيح و تكبير و تحميد بمنزله هسته و ريشة نماز است, لذا اين سه در تمام حركات و اذكار نماز موجود است. بهمين خاطر نيز اين كلمات زيبا سي و سه بار بعد از نماز تكرار مي شوند, كه اين كار بخاطر تأكيد و تقويت معني و مفهوم نماز صورت مي گيرد, چون با اين كلمات كوتاه اجمالي معني و مفهوم نماز تقويت مي شود.

معني عبادت اينست كه بنده در درگاه الهي كوتاهي, عجز و فقرش را ديده در مقابل كمال ربوبيت و قدرت صمدانيت و رحمت الهي با حيرت و محبت سجده كند، يعني طوريكه سلطنت ربوبيت, عبوديت و اطاعت را تقاضا مي كند، پاكي و قدسيت ربوبيت نيز ايجاب مي نمايد تا بنده كوتاهي هاي خود را ديده و با استغفار پاك و مبرا بودن پروردگارش را از تمام نقائص و منزه و برتر بودنش را از تمام افكار اهل ضلالت و مقدس و وارستـه بـودن او را از تمام تقصيـرات كاينـات، بـا تسبيـح يعني بـا گفتن " سبحان الله " اعلان بدارد.

و همچنان كمال قدرت ربوبيت نيز از بنده مي خواهد تا با ديدن ضعف شديد خود و ناتواني مخلوقات، با حيرت و استحسان در برابر عظمت آثار قدرت صمدانيت " الله اكبر " گفته، با خضوع و خشوع كامل به ركوع رفته, به قدرت ربوبيت توكل و التجاء نمايد.

و همچنان خزانه بي انتهاي رحمت ربوبيت نيز مي خواهد تا بنده, احتياجات شخصي و فقر و احتياجات تمام مخلوقات را با زبان خواهش و دعا اظهار نمـايد و احسـان و انعامات فـراوان پروردگارش را با شكـر و ثنـا " الحمد لله " گفته, اعلان دارد.

يعني افعال و اقوال نماز اين معاني را در بر مي گيرد و بخاطر همين معاني از طرف پروردگار متعال فرض گرديده است. http://www.saidnur.com

گام دیگر براى تهذیب اخلاق، توجه به عبادات و نیایشهاست.

براى پى بردن به تأثیر عبادت و نیایش در تهذیب نفوس و پرورش فضائل اخلاقى، قبل از هر چیز باید با مفهوم و حقیقت عبادت آشنا شد.

گرچه بحث درباره حقیقت عبادت سخنى مبسوط و گسترده را مى‏طلبد و بزرگان در تفسیر و اخلاق و فقه و حدیث درباره آن سخن بسیار گفته‏اند، اما در یك اشاره كوتاه چنین مى‏توان گفت : براى یافتن حقیقت عبادت باید به واژه «عبد» و مفهوم آن كه ریشه اصلى عبادت است توجه نمود. «عبد» از نظر لغت به انسانى گفته مى‏شود كه سرتاپا تعلق به مولا و صاحب خود دارد؛ اراده‏اش تابع اراده او، و خواستش تابع خواست اوست؛ در برابر او خود را مالك چیزى نمى‏داند و در اطاعت او سستى بخود راه نمى‏دهد.

بنابراین، عبودیت اظهار آخرین درجه خضوع در برابر كسى است كه همه چیز از ناحیه اوست، و بخوبى مى‏توان نتیجه گرفت كه تنها كسى مى‏تواند «معبود» باشد كه نهایت انعام و اكرام را كرده است و او كسى جز خدا نیست! به تعبیر دیگر، و از بعد دیگر ـ «عبودیت» نهایت اوج تكامل روح یك انسان و قرب او به خداست، و عبودیت تسلیم مطلق در برابر ذات پاك اوست؛ عبادت تنها ركوع و سجود و قیام و قعود نیست، بلكه روح عبادت تسلیم بى‏قید و شرط در برابر كمال مطلق و ذات بى‏مثالى است كه از هر عیب و نقص مبراست.

بدیهى است چنین عملى بهترین انگیزه توجه به كمال مطلق و پرهیز از هرگونه آلودگى و ناپاكى است؛ چرا كه انسان سعى مى‏كند خود را به معبود خویش نزدیك و نزدیكتر سازد تا پرتوى از جلال و جمال او در وجودش ظاهر شود كه گاه از آن تعبیر به «مظهر صفات خدا شدن» مى‏كنند . در حدیثى از امام صادق علیه السلام مى‏خوانیم: «العبودیة جوهرة كنهها الربوبیة؛ عبودیت گوهرى است كه ربوبیت در درون آن نهفته شده است. (1) اشاره به این كه عبد تلاش و كوشش مى‏كند كه خود را در صفات شبیه معبود سازد و پرتوى از صفات جلال و جمال او را در خود منعكس كند، و نیز انسان در سایه عبودیت به جاى مى‏رسد كه به اذن پروردگار مى‏تواند در جهان تكوین، تدبیر و تصرف كند، و صاحب ولایت تكوینیه شود، همان‏گونه كه آهن سرد و سیاه بر اثر مجاورت با آتش، گرم و سرخ و فروزان مى‏شود؛ این حرارت و نورانیت از درون ذات او نیست بلكه پرتو ناچیزى از آتش به او افتاده و به این رنگ در آمده است. ( آیت الله مكارم شیرازى ، 1387 )

5- معنی و مفهوم بهداشت روانی

بهداشت رواني در فرهنگ روانشناسي لاروس، بهداشت رواني اين چنين تعريف شده است « استعداد روان براي هماهنگ ، خوشايند و مؤثر كاركردن ، براي موقعيتهاي دشوار انعطاف پذير بودن و براي بازيابي تعادل خود توانايي داشتن. »

سازمان جهاني بهداشت ، بهداشت رواني را چنين تعريف ميك ند : « بهداشت رواني در درون مفهوم كلي بهداشت جاي مي گيرد و بهداشت رواني يعني توانايي كامل براي ايفاي نقشهاي اجتماعي ، رواني و جسمي . بهداشت تنها نبود بيماري يا عقب ماندگي نيست. »

داشت رواني يكي از موضوعاتي است كه در طول تاريخ به اشكال متعددي مطرح بوده است . چون انسان داراي ابعاد جسماني و رواني يا روحي است و در هر دو بعد انسان احتمال اختلال وجود دارد.

انسان موجودي با ابعاد مادي و معنوي مي باشد. به نظر مي رسد هر قدر ارزشهاي ديني با ارزشهاي انساني هماهنگ باشد به همان اندازه انسانها از تعادل رواني برخوردار خواهند شد. دين خواستها و نيازهاي انساني را به حالت تعادل هدايت مي كند در غير اينصورت انسان تعادل رواني خود را از دست مي دهد. و انواع ناراحتي هاي رواني از قبيل افسردگي ، اضطراب ، پرخاشگري و انواع بيماريهاي روان تني دامنگير انسان مي گردد.

لطف آبادي ( 1366) چنين اظهار داشته باشد كه بهداشت رواني در معناي وسيع آن ، از مقوله تعليم و تربيت در تمام طول حيات آدمي است . بهداشت رواني مستلزم تربيت همه جانهب فرد و تامين امكانات آموزش و پرورش فرد در خانواده و مدرسه و مناسبات و ارتباطات اجتماعي است .

در مورد بهداشت رواني مكاتب مختلف روانشناسي از ابعاد مختلف به اين مسئله نگريسته اند عده اي بهداشت رواني را جزئي از ويژگي هاي زيستي ، برخي اجتماعي و عده اي نيز نتيجه يادگيري و برخي آنرا خود شكوفايي مي دانند ( گنجي ، 1376) .

تحقيقات فراواني براي مثال سن و وينتروپ ( 1980) بروان ، نويدس و گري ( 1990) ويليامز ، لارسون همگان وپيل ( 1991) انجام شده است كه اثر مذهب بر سلامت روان و كاهش علائم بيماري رواني را آشكار ساخته اند ( نويدي ، 1377) .

طهماسبي پور و همكارش ( 1376) نشان ميدهند كه بين بهداشت رواني و نگرش مذهبي رابطه وجود دارد. نتايج يافته هاي پژوهش بيابانگرد ( 1371) بيانگر وجود رابطه بين عزت نفس و پيشرفت تحصيلي مي باشد. نجاريان ( 1370) به اين نتيجه مي رسد كه بين عزت نفس و افسردگي رابطه وجود دارد.

به نظر مي رسد بهداشت رواني يا سلامت فكر تحت تاثير عوامل متعدد اجتماعي، اقتصادي ، فرهنگي ، زيستي و رواني مي باشد. در اين پژوهش تنها تاثير جنبه اي از عوامل اجتماعي ، فرهنگي يعني باورهاي ديني مورد بررسي قرار مي گيرد . و با توجه به نظريه هاي ارائه شده در بالا و تحقيقات ديگر بهداشت رواني مي تواند بر پيشرفت تحصيلي موثر باشد كه در اين پژوهش بررسي مي شود. ( صبور ، 1382 )

نتیجه گیری :

1- نیایش یک عمل فطری است . نیایش و نماز یکی از ویژگی های انسانی است به نظر می رسد که از ویژگی های فطری انسانها می باشد .چون در تمامی جوامع و زمانها نیایش وجود داشته است . تمامی ادیان به نیایش توجه خاصی داشته اند . و برای آن پاداش دنیوی واخروی وعده داده اند .

2- هدف ازنیایش و نماز، آرامش ، بندگی ، جاودانگی ، شکر گزاری ، دوری از معصیت ، استحکام ارتباط با خداوند و... می باشد .

3- نیایش یک ضرورت عقلانی است . تفکر عقلانی و منطقی نیز همان است که انسان باید نقطه اتکایی داشته باشد تا به آن پناه ببرد . نیایش عاملی است که انسان بر اساس تفکر منطقی آن را در خود شکوفا کرده است . تا از طریق آن از به برخی از سؤالات جواب بدهد و خود را به موجودی ازلی و ابدی پیوند زند . خوددوستی ( حب ذات ) نیرویی است که در موجودات زنده وجود دارد که در حیوانات به صورت طبیعی کنترل و هدایت می شود .

4- نیایش ( نماز ) یک تکلیف شرعی می باشد . به نظر می رسد نماز نوعی نیایش سیستامتیک یا سازمان یافته و نهادینه شده می باشد . و به این ترتیب از حالت عامیانه نیایش متفاوت است . و از طرف دیگر نماز حالت اجباری دارد زیرا یک تکلیف شرعی است وانجام ندادن آن مجازات اخروی و دنیوی به دنبال دارد . نماز ارتباط مستمر انسان با خدا را حفظ می کند و به این ترتیب مانع فراموشی انسان از یاد خدا می گردد. و به این ترتیب موجب شکوفایی استعدادهای معنوی شده و مانع معصیت در انسان می گردد. بنابر این شکوفایی استعدادهای معنوی وعدم معصیت موجب سلامتی روانی و صعود به قله معرفت می گردد.

5- بین نیایش (نماز ) و میل به جاودانگی رابطه وجود دارد .

اعتقاد به معاد از ديرپاترين عقايدى است كه ردّ پاى آن در سراسر زندگى بشر ديده مى شود و كـاوش هـاى بـاسـتـان شـنـاسـى اثبات كننده اين مدعا است . با توجه به اين سابقه و عموميت مـعـلوم مـى شـود عـوامـلى وجـود داشـتـه كـه بـه ايـن اعـتـقـاد ضـرورت داده اسـت و هـمـيـن عـوامـل سـبـب شـده كـه هـمـه تلاش هاى شياطين جن و انس در بى اعتقاد ساختن انسان به معاد ناكام بماند.

آيه ((انا لِلّه و انا اليه راجعون )) ناظر به مبداء و معاد و بيانگر سير خلقت بشر است .از نگاه قـرآن اعـتـقاد به معاد از لوازم و ضروريات اعتقاد به مبداء است . كسانى كه خدا را باور داشته بـاشند ولى آخرت و معاد را باور نداشته باشند، در خداشناسى نقصان دارند و خدا را چنان كه حـق اوست نشناخته اند و گرنه ممكن نيست خدا را آن چنان كه بايد، شناخت و اسما و صفات حسناى الهـى را درك كـرد ولى بـه لزوم مـعـاد نـرسـيـد. اصـولاً خـداشـنـاسـى كـامـل ، انـسـان را بـه تصديق توحيد، نبوت و معاد مى رساند و اگر كسى منكر يكى از اين سه اصـل بـاشد، بايد در خداشناسى خود تجديد نظر كند، قرآن كريم انكار توحيد، نبوت يا معاد را نـاشـى از قـصـور در خـداشناسى دانسته است . در سوره حج بعد از يادآورى شرك مشركان و اثبات ناتوانى خدايان موهومشان مى فرمايد:
خدا را آن گونه كه بايد بشناسند، نشناختند، خداوند قوى و شكست ناپذير است .
اگـر آنان در خداشناسى رعايت حق و قدر خدا را مى كردند، تصديق مى نمودند كه خداوند بايد قوى و شكست ناپذير باشد و اين خدايانى كه آنان براى خداوند شريك گرفته اند، ضعيف و مـغـلوب هـسـتـنـد و نـمـى تـوانـنـد شـريـك خـدا بـاشـنـد و شـريـك شـمـردن آنـهـا باطل است .
در مورد منكران نبوت نيز مى فرمايد:
آنها خدا را درست نشاختند كه گفتند: خدا هيچ چيز بر هيچ انسانى نفرستاده است .
اگـر دقـت مـى كـردنـد مـى يـافـتـنـد كـه هـدايـت گـرى خـداونـد بـا فـرسـتـادن انـبـيـا كامل مى شود و انكار نبوت به معناى انكار اسم ((هادى )) خداوند است .
در زمينه معاد نيز فرموده است :
آنها خدارا آن گونه كه شايسته است نشناختند درحالى كه تمام زمين درروز قيامت در قبضه اوست .
اگـر خـداشـنـاسى آنان كامل بود بايد به حكمت و عدالت خدا اذعان مى كردند و باور مى داشتند كـه خـداونـد روزى هـمـه انـسـان هـا را جـمـع آورى خـواهـد كـرد و اعـمـال همه را بدون كم و كاست به آنان نشان خواهد داد و به هيچ كس ظلم و ستمى نخواهد شد و هر كس را به آنچه از پيش فرستاده ، خواهد رساند.
جـالب ايـن جاست كه عبارت ((و ما قدروا الله حق قدره )) فقط در همين سه مورد در قرآن به كار رفته است .

http://www.toobair.org- 1387

6- بین نیایش ( نماز ) و بهداشت روانی رابطه مستقیم وجود دارد

به نظر می رسد انسانها با توجه به نیروی خود دوستی که خداوند در موجودات زنده قرار داده است در خود شکوفا کرده اند ؛ زیرا نیایش مخصوص ایران یا جوامع الهی نیست بلکه از ابتدایی ترین جوامع گرفته تا پیشرفته ترین آنه وجود دارد . انسان به یک تکیه گاه نیرومند جهت پناه بردن نیاز دارد . انسان برای حفظ جاودانگی و پرورش استعداد های روانی به یک الگوی ابدی و ازلی نیاز دارد . انسان برای پاسخگویی به برخی سؤالات مانند اینکه جهان و هر چه که در آن است به خدا نیاز دارد . انسان برای رهایی از هیچ چی گری ( پاداش اعمال ) به خدا نیاز دارد . انسان برای تشکر ازنعمات نا محدود به خدا نیاز دارد . انسان برای ارضای محبت و عشق خویش به خدا نیاز دارد . انسان برای رشد و شکوفایی استعدادهای انسانی و تعالی جامعه به خدا نیاز دارد . انسان سر تا پا نیاز است خدا غنی نامحدود . بنابر این نیایش لازمه زندگی بشری است . و بدون نیایش انسان به بن بست می رسد .

7- نیایش با اعمال غیر انسانی ( گناه ) رابطه معکوس دارد .

چنانچه گفته شد نماز انسان را از اعمال زشت باز مىدارد و در قرآن و سنّت عامل دورى انسان از فحشا و منكرات شمرده شده است. با اين توصيف كه نماز، تنها ذكر الهى باشد كه اين همه اثر داشته باشد جاى اين سئوال است كه: پس چرا بسيارى از افراد خصوصاً جوانان با اينكه اهل نمازند چنين آثارى در زندگىشان مشهود نيست؟ اگر قرآن مىفرمايد: اِنّ الصلاةَ تنهى عنِ الفحشاء والمنكر «همانا نماز از فحشا و زشتى دور مىكند»(1). پس چرا بسيارى از افراد نماز مىخوانند ولى دامان آنان به گناهان و زشتىها آلوده است؟ اگر آثار نماز، نورانيت قلب و طهارت باطن باشد چگونه قلب پاك و طاهر، آلودگى و پليدى را پذيراست؟ در پاسخگويى به اين سئوال عالمان دينى و مفسران، اقوال متعددى را بيان داشتهاند كه به صورت فشرده بيان مىشود. برخى از ايشان در مقام جواب به اين اشكال، در مفهوم و معناى نماز، دقيق شدهاند و گفتهاند كه منظور از نماز در اين آيه كه مىفرمايد: «نماز بخوان همانا نماز تو را از فحشاء و منكرات دور مىسازد» به معناى دعاست و مراد دعوت كردن و تشويق نمودن مردم است به امر الهى و معنى آيه اين است كه: قيام كن به دعوت كردن مردم به سوى دستورات الهى كه اين دستور الهى مردم را از فحشاء و منكرات دور مىسازد. اين قول صحيح نيست چون با ظاهر آيه سازگار نيست.

خوددوستی ( حب ذات ) لازمه ی زندگی انسانهااست و موجب پیشرفت و مانع سوء استفاده دیگران می شود ولی اگر از حالت تعادل فراتر رود و به خودپرستی تبدیل شود در این حالت موجب گسترش ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، دنیاگرایی ، از بین رفتن ارزشهای انسانی و رواج نظام سرمایه داری می شود . معمولا نظام سرمایه داری برای اینکه بتواند خود را حفظ نماید و مصرف را در جامعه بالا ببرد و به اهداف خود جامۀ عمل بپوشاند سعی می کند سر مردم را به خود مشغول نماید و

ارزشهای جدیدی در جامعه شکل می دهند تا بتوانند به حیات خود ادامه دهند . رواج فساد جنسی ، مشروب خواری ، اعتیاد ، قمار، تجمل گرایی و ثروت اندوزی و.... موجب اشتغالات فکری مردم شده و ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی فراموش می گردد . و غرب از آن می ترسد که اگر شق را به حال خود رها کند عرصه را برای غرب تنگ نماید . واز طریق آن ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی بر چیده شوند . امّا درجوامع دینی و اسلام نیایش از جایگاه ویژه ای برخوردار است . ولی لازم به ذکر است اگر جامعه از مسیر الهی خارج شود و ارزشهای غیر الهی حاکم گردد ، نیایش کارایی خود را از دست خواهد داد

نیایش برای برخی ها زیانبار است زیرا نیایش موجب شکوفایی ارزش های انسانی می شود و با شکوفایی ارزش های انسانی برای آنان محدودیت ایجاد می شود به همین علت آنان به شکل های مختلف مانع برگزاری نیایش می گردند و با ترویج فساد و مصرف گرایی و تجمل گرایی و مادی گرایی مانع گسترش نیایش در جوامع می گردند .

2- نتیجه گیری :

- نیایش یک عمل فطری است

- نیایش یک ضرورت عقلانی است.

- نیایش ( نماز ) یک تکلیف شرعی می باشد.

- بین نیایش (نماز ) و میل به جاودانگی رابطه وجود دارد .

- نیایش با اعمال غیر انسانی ( گناه ) رابطه معکوس دارد .

- بین نیایش ( نماز ) و بهداشت روانی رابطه مستقیم وجود دارد

- هدف ازنیایش و نماز، آرامش ، بندگی ، جاودانگی ، شکر گزاری ، دوری از معصیت ، استحکام ارتباط با خداوند و... می باشد .

منابع

1- آیت الله مكارم شیرازى. ( 1387 ) . عبادت و بندگی خدا و اثر آن ..entezar86.mihanblog.com

2- ايماني ، محسن . (1387 ) . نقش نماز در آرامش روانی خانواده .www.andisheqom.com/

3- بدون نام .( 1387 ) .آثار روانی نماز http://www.ahl-ul-bait.org/newlib/ htm

4- بدون نام .( 1387 ) .معنی و مفهوم عبادت و نیایش. forum.rahemianbor.com

5- بدون نام .( 1387 ). معنی و مفهوم نماز http://www.saidnur.com/

6- بدون نام .( 1387 ) . فطری بودن نمازwww.namaz-defa.ir./

7- بدون نام . ( 1387 ) . ياد و ذكر خدا مايه آرامش دلها http://www.salat.ir

8- بدون نام . ( 1387 ).بررسي اثر بخشي نماز درارتقاي بهداشت روان خانواده ها.ww.tebyan.net/

9- بدون نام . ( 1387 ) . نماز بارزترين مصداق ذكر خدا . http://www.ahl-ul-

10- دهکردیان،پریسا.( 1387 ) . نگاهي به آثار نماز از منظر روانشناختی www.tebyan.net/

11- صبور ، محمد باقر . ( 1382 ) . رابطه باورهای دینی و بهداشت روانی . sabour1344.blogfa.com

12- محمدی ،بدون نام . ( 1387 ) . فطربودن نماز و عبادت www.tebyan.net..

13- واقفی ، سید امیر سینا .( 1387 ) . بررسي اثر بخشي نماز در ارتقاي بهداشت روان خانواده ها vaghefi.parsiblog.com

14- هادی سلوط ، پریسا . ( 1387 ) . اسرار نماز . http://www.salat.ir/

15- یغمایی ، ابوالفضل . ( 1387 ) . نمازمظهر پرستش؛ پرستش میوه فطرت ttp://www.hawzah

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و نهم دی ۱۳۸۷ساعت 12:19  توسط محمدباقر صبور  | 

نگرش ومشاركت دانش آموزان در حفظ ونگهداري اموال مدرسه

محمد باقر صبور- تابستان سال 1380-آموزش و پرورش مرند

چكيده:

در اين پژوهش 860 از نفر از دانش آموزان كه 456 نفر از آنان را دختر و 404 نفر آنها نفر را پسران تشكيل مي دهند 38% آنان از دانش آموزان روستايي و 62% از دانش آموزان شهري انتخاب شده بودند روش مطالعه در اين پژوهش توصيفي و از نوع همبستگي مي باشد ابزار اصلي پژوهش پرسشنامه بسته پاسخ است براي جمع آوري داده ها به مدارس مراجعه كرده و پرسشنامه با همكاري اولياء مدارس و دانش آموزان تكميل گرديدند . براي آزمون فرضيه ها از (خي دو ) براي متغيير هاي رتبه اي  و همبستگي پيرسون براي متغير هاي فاصله اي و براي توصيف اطلا عات بدست آمده از فراواني نمودار درصد فراواني و آنا ليز واريانس استفاده شده است .

در اين پژوهش وضعيت تحصيلي دانش آموزان ، محيط فيزيكي مدارس با دانش آموزان نگرش دانش آموزان نسبت به اولياء مدارس و نگرش به حفظ و نگهداري اموال مدرسه در رابطه با مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال مدرسه مورد بررسي قرار گرفت .

 

مقدمه :

عدم مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال عمومي مدرسه كه ساليانه ميليونها تومان به بيت المال خسارت وارد مي كند و از طرف ديگر عدم مشاركت به عنوان به عنوان يك عمل نا بهنجار كه عوارض سويي به دانش آموزان و جامعه دارد در محيط هاي آموزشي معمولا به رفتارهاي مشاركتي چندان توجهي نمي شود و دانش آموزان به عنوان افرادي تك رو وارد جامعه مي شوند و از سوي ديگر عدم مشاركت افراد تا حدي نارساييهاي محيط آموزشي را نشان مي دهد روابط غلط اولياء مدارس با دانش آموزان و عدم توجه به شخصيت خواستها ونياز ها آنان مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال عمومي مدرسه كاهش مي دهد بنابر اين مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال عمومي مدرسه از جهات خسارتهاي مالي اختلات رفتاري و تنظيم روابط انساني داراي اهميت مي باشد

از آنجاكه عوامل ذكر شده در بالا در حفظ ونگهداري نگرش و مشاركت دانش آموزان مي تواند موثر باشد لازم است قابليت اعتماد و اعتبار آن مورد بررسي قرار گيرد پژ.وهش حاضر به اين منظور صورت گرفته است يعني براي اينكه نشان دهد اين عوامل با چه اطميناني مي توانند بر نگرش و مشاركت دانش آموزان موثر باشند تا در جهت بهبود بخشيدن به عوامل وشرايط موجود اقداماتي صورت گيرد .

پيشينه پژوهش :

در تحقيقات انجام شده در ايران بين رفتارهاي تخريب گرايانه دختران و پسران دانش آموز تفاوت معنا داري وجود دارد نوجوانان به دليل مسائل و مشكلات دوران بلوغ و آغاز نوجواني رفتارهاي پر خاشگرايانه و خشونت آميز بيشتري از خود برومند مي دهند وجود تنش اضطراب و نيازهاي ارضا نشده جوانان باعث مي شود كه آنها براي كاهش تنش  دست به تخريب وسايل بزنند اين اعمال به منزله برون ريزي و تخليه ناكامي و خشمهاي نوجوان است روحيه انتقادي استفاده نا مناسب از تجهيزات مدرسه ، روحيه برتري جويي موجب تخريب گري مي شود .زين الديني ، حميد رضا (1376) در ايجاد خرابكاريهاي اموزشي ، از قبيل اطلاع و آگاهي از نتايج  خرابكاريها ي كوچك فردي ، خرابكاري و ابزار حس هنر نمايي خرايكاري وسيله اي براي سر گرمي عدم بر قراري ارتباط با معلم به هنگام تدريس بعضي از دروس ، تنبيه بدني بدون توجيح اشاره شده است  ملازاده ، علي رضا (1378) در تحقيقات انجام شده بيشتر به ويژگيها ي فردي توجه شده و عوامل اجتماعي  كمتر پرداخته شده است و د ر اين پژوهش بيشتر به عوامل اجتماعي توجه شده و و يژگيهاي فردي در خلال پژوهش مورد بررسي قرار گرفته اند .كه به عنوان متغييرهاي تعديل كننده مطرح هستند . علاوه از آن كاركردهاي عدم مشاركت نيز مورد بررسي قرار گرفته است چون كاركرد هاي عدم مشاركت در تنطيم روابط انساني و بهسازي محيط فيزيكي مدارس نقش مهمي خواهد داشت مطابق نظر كوهن بعضي اعمال خلاف ممكن است هشدار دهنده بوده و نشانه آن باشد كه جنبه اي از جامعه بدرستي كار نمي كند اين گونه انحرافات ممكن است توجه جامعه را به مسئله جلب كند وبه يافتن راه حلهايي براي آن منتهي گردد صفوي ، امان اله (1369) در اين پژوهش عدم مشاركت دا نش آموان در حفظ ونگهداري اموال مدرسه نشانگر وضعيت نامطلوب محيط فيزيكي مدارس و روابط انساني اوليا و معلمان مدرسه با دانش با دانش آموزان مي با شد كه بايد راه حاهايي براي آن انديشمند ه شود بر اساس نظريه گلوله برفي ديدن يك شي و وسيله نيمه خراب ومستعمل افراد را به تخريب بيشتر آن ترغيب ميكند ملازاده علي رضا (1378) در اين پژوهش نيز مدارسي كه از نظر محيط فيزيكي در سطح پايين نسبت به ديگر مدارس بودند ميزان مشاركت دانش آموزان در حفظ ونگهداري اموال مدرسه نسبت به دانش آموزان ديگر مدارس در سطح پاييني قرار داشته است .

نتايج بدست آمده از تحقيقات نشان مي دهد كه افراد از نظر نوع نگرش تداوم رويه رفتار دارند و سعي مي كنند نگرش و رفتار خو د را هما هنگ كنند استيفن ، پي رابينز (1374) در اين تحقيق نيز دانش آموزاني كه نسبت به حفظ و نگهداري اموال مدرسه نگرشي مثبتي داشتند ميزان مشاركت آنان نسبت به ديگر دانش آموزان در سطح بالايي بوده است  بر اساس تحقيقات انجام شده رابطه مستحكمي بين رفتار ونگزش وجود دارد استيفن پي رابينز (1374) در اين پژوهش نيز نگزش دانش آموز ان تحت تاثير روابط انساني حاكم در مدزسه آگاهي دهي اوليا ء مدرسه و محيط فيزيكي مدرسه مي باشد دانش آموزاني كه از روابط انساني اولياء مدرسه رضايت بيشتري داشند در نگزش آنان  نسبت به اولياء مدرسه موثر بوده است .آزمودنيها با شركت كنندگان :

اين پژوهش به شيوه توصيفي و از نوع همبستگي صورت گرفته است شيوه نمونه گيري در اين پژوهش خوشه اي چند مرحله اي است جامعه آماري دانش اموزان مقاطع راهنمايي و متوسطه در سال تحصيلي 80-1379 شهرستان مرند ، 16416 نفر مي باشد حجم نمونه .و توزيع آن در جدولي زير امده است براي اينكه نمونه معرف جامعه باشد در منطقه اي شهري و مناطق روستايي گروه نمونه از نقاط مختلف انتخاب شده اند و تعداد دانش آموزان نمونه تقريبا متناسب با جامعه آماري مي باشد

ابزار پژوهش :

ابزار اصلي پژوهش در اين تحقيق پرسشنامه است علاوه از پرسشتامه از روش مشاهده جهت بررسي محيط فيزيكي مدزسه استفاده شده است براي فراهم نمودن داده ها پرسشنامه مربوط به دانش آموزان و پرسشنامه ديگري مربوط به محيط فيزيكي مدارس تنظيم گرديد پرسشنا مه مربوط به دانش آموزان حاوي چهل سواد بود كه از دانش آموزان خواسته شد تا نظر خود را با توجه به سوالات با علامت زدن يكي از گزينه ها مشخص نمايند .سؤ الات به صورت يك مقياس چند در جه اي بصورت خيلي زياد ، زياد ، متوسط ، كم ، يا كاملا موافقم ، كمي موافقم ، مخالفم ، كاملا مخالفم ، يا تنبيه نمي كنند ، يك بار ، دوباره ، سه بار ، چهار بار ، و بيشتر تنظيم شده بودند . چند نمونه از سؤالها در زير آمده است .

-مدير مدرسه تا چه حد مهربان و نسبت به دانش آموزان دلسوز است ؟

- ازاموال مدرسه مانند لوازم خانه خودمان بايد مواظبت كنيم .

- معلمان معمولا ماهيانه چند بار شما را تنبيه مي كنند ؟

براي بررسي محيط فيزيكي مدرسه 14 سؤال تنظيم شده است كه به كمك مدير يا معاون مدرسه داده ها ي مورد نياز بدست آمد سپس با توجه سؤالات ذكر شده از محيط فيزيكي مدرسه مشاهدات لازم صورت گرفت و محيط فيزيكي مدارس و مشاركت دانش آموران به اين صورت بررسي گرديد براي تعيين روايي محتواي ابزار انداره گيري بعد از تنظيم پرسشنامه در اختيار دو نفر از محققين قرار گرفت و ضعفهاي آن رفع گرديد . جهت تعيين روايي سازه اي ايرار اندازه گيري از تئوريهاي متفاوت استفاده گرديد ه است و براي تعيين اعتبار اندازه گيري از آلفاي كرانباخ استفاده شده است و آلفاي محاسبه شده 97 /0 مي باشد ..

شيوه اجراء :

بعد از مشخص شدن مسئله پژوهش ، اهداف مطالعه مطابق مسئله و با توجه به تحقيقات انجام شده تعيين گرديد . و بر اساس اهداف مطالعه  و تحقيقات انجام شده و نظريه هاي روانشناسي جامعه شناسي و علوم رفتاري فرضيه ها يي جهت بررسي مسئله تحقيق ارائه شد در مورد متغير ها ي فرضيه ها تعاريف نظري و عملياتي صورت گرقت تعاريف عملياتي در زير آورده مي شود

 وضعيت تحصيل : وضعيت تحصيل دانش آموز نسبت به دانش آموزان ديگر كه بر اساس معدل دانش آموز در سال گذشته تعداد تجديد شدن در سالهاي گرشته ودفعات مردود شدن در سالهاي گذشته اندازه گيري گرديد

محيط فيزيكي مدارس : مساحت مدرسه و كلاس نسبت به دانس آموزان رمگ آميزي نور ، وسايل گرمايي ، وخنك كننده ، صداها ي مزاحم وتعداد دانش آموزان كلاسها ، امكانات  ، آزمايشگا هي  امكانات ورزشي و سال تعميرات اساس مدرسه اندازه گيري شد .

روابط انساني اولياء مدرسه با دانش آموزان : بر اساس تنبيه بدني ، رعايت عدالت ، توهين و تحقير دانش آموزان مورد سنجش قرارگرفت .

نگرش دانش آموزان به اولياء مدرسه : بر اساس معرفهاي مهربان و دلسوز بودن اولياء مدرسه از نظر دانش آموران ، بد بيني معلمان نسبت به دانش اموزان از نظر پاسخگويان ، اهميت سر نوشت و آينده دانش آموزان براي اوليا ء مدرسه از نظر پاسخگويان ، رعايت عدالت اولياء مدرسه نسيت به دانش آموزان از نطر آزمودنيها سنجيده شد .

اموال عمومي مدرسه : منظور از اموال مدرسه ، ميز ، صندلي ، ديوارها ، گچ ، پنجره ودر ، وسايل آزمايشگاهي ،  شير آلات ، وسايل برقي از قبيل كليد ، پريز ، لامپ ، وسايل گرمايي ، امكانات ورزشي مي باشد .

مشاركت در حفظ و نگهداري : منظور مراقبت كردن و صدمه نزدن به اموال عمومي مدرسه مي باشد . كه در بالا ذكر گرديد  نگرش دانش آموزان به اموال عمومي مدرسه جهت ناراحت كردن اولياء مدرسه و دانش آموزان  كه داراي ضعف تحصيلي هستند لذت بردن از صدمه زدن به اموال مدرسه ، مهم نبودن مراقبت و صدمه زدن به اموال عمومي مدرسه به خاطر ابزار نارضايتي از اوليا ء مدرسه را ايراد  ندانستن ، نگهداري اموال مدرسه را و ظيفه اولياء مدرسه  دانستن سنجيده شده است .

مقياس امدازه گيري در سطوح اسمي ، رتبه اي ، فاصله اي ، مشخص گرديد مطابق معرفهاي منتغير ها ، پرسشنامه تهيه شدند . سپس با راهنمايي اساتيد نكات ضعف ومبهم آن رفع گرديد با توجه به فرضيه ها و سطوح اندازه گيري متغير ها ، روشها ي آماري مورد نياز جهت آزمون فرضيه و توصيف اطلاعات بدست آمده انتخاب شدند براي جمع آوري داده ها به مدارس مراحعه گرديد . پرسشنامه مربوط به دانش آموزان در اختيار آنان قرار گرفت .و تو ضيحات لازم در مورد اهداف تحقيق ارائه شده و جهت جلب مشاركت دانش آزمون سخناني ايراد گرديد . سپس پرسشنامه مربوط به محيط فيزيكي مدرسه را به كمك مدير يا معاون مدرسه تكميل كرديم  اوليا ء مدرسه و دانش آموزان همكاري هاي لازم را مبذول داشتند و هيچگونه مشكلي پيش نيامد هر روز داده ها را از پرسشنا مه استخراج كرده و جهت دادن به كامپيوتر آماده مي شد بعد از تمام شدن پرسشنامه  ها ، اطلاعات بر اساس سطوح اندازه گيري متغير ها انتخاب شده و از طريق كا مپيوتر  محاسبات لازم صورت گرفت . سپس نتا يج بدست آمده بر اساس نظريات مورد نياز تجزيه و تحليل گرديد در نهايت در كميته پژوهش مرند در حضور اعضاي شوراي تحقيقات استان آذربايجان شرقي و مسئو لين آزمون و پرورش شهرستا نهاي مرند ، جلفا ، شبستر ، صوفيان ، ارائه گرديد و مشكل خاصي در مورد پژوهش مطرح نگرديد .

نتايج :

فرضيه هاي تحقيق با روشهاي آماري متناسب با متغير ها مورد آزمون قرار  گرفت و ميزان همبستگي متغير ها با يكديگر تعيين گرديد در خلال آن متغير  هاي تعديل كننده در رابطه با مشاركت دانش آموزان  مورد آزمون قرار گرفت كه نتايج زير بدست آمده است .

فرضيه اول : وضعيت تحصيلي دانش آموزان با مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال عمومي مدرسه رابطه و جود دارد .

وضعيت تحصيلي دانش آموزان متغير ها مستقل فر ضيه در سطح فاصله اي بوده و مشاركت دانش آموزان در نگهداري اموال عمومي مدرسه متغير ها و ابسته در سطح فاصله اي است به همين علت براي  آزمون فر ضيه و تعيين ميزان همبستگي از همبستگي پيرسون استفاده گرديد

فرضيه با اطمينان 95% تاييد شد و ميزان همبستگي بين متغير ها تقريبا 1/0 مي باشد .

فرضيه دوم : وضعيت محيط فيزيكي مدرسه  با ميزان مشاركت دانش آزمون در حفظ ونگهداري اموال مدرسه رايطه و وجود دارد محيط فيزيكي مدرسه متغير  مستقل فرضبه ها  در سطح رتبه اي و مشاركت دانش آزمون در نگهداري اموال نيز رتبه اي در نظر گرقته شده است بنابر اين براي ازمون فر ضيه از (خي دو ) و براي تعيين ميزان همبستگي از tb  ;كند ال استفاده شده است محاسبات دستي صورت گرفته است فر ضيه فوق با اطمينان 99% و با ميزان همبستگي 6/0 تاييد شده است . 

فرضيه سوم : روابط انساني اوليا ء مدرسه با دانش آزمون بر ميزان نگرش آنان به اوليا ء  مدرسه مؤ ثر بوده است روابط انساني اوليا با دانش آموزان متغير مستقل فرضيه در سطح فاصله اي و نگرش دانش آزمون نسبت به اولياء مدرسه در سطح فاصله اي است . بنابر اين براي آزمون فرضيه و تعيين ميزان همبستگي از پير سون استفاده شده ، فرضيه با اطمينان 99% تاييد شده و ميزان همبستگي بين اين دو نتغيير 35% مي باشد .

فرضيه چهارم : نگرش دانش آموزان نسبت به اولياء مدارس با ميزان مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال عمومي مدرسه رابطه وجود دارد . متغير مستقل فرضيه  عبارت از نگرش دانش آموزان نسبت به اولياء ومعلمين مدارس و متغير وابسته نيز مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال عمومي مدرسه مي باشد براي آزمون فرضيه ها و تعيين ميزان همبستگي از همبستگس پيرسون استفاده شده فرضيه با اطمينان 99% تاييد شده و ميزان همبستگي بين متغيرها 45% است .

فرضيه پنجم : با افزايش آگاهي دهي اوليا ء مدرسه درمورد حفظ و نگهداري اموال مدرسه براي دانش آموزان نگرش آنان نسبت به حفظ اموال عمومي مدرسه بالا مي رود در اين فرضيه متغير ها فاصله اي فاصله اي بوده و بر اساس پير سون ، فرضيه با اطمينان 99% تاييد شده و ميزان همبستگي بين متغيرها 14/0 مي باشد . ُُُُُُُُُُُ

فرضيه ششم : نگرش دانش آموزان نسبت به حفظ اموال عمومي مدرسه با ميزان مشاركت آنان در حفظ و نگهداري اموال عمومي مدرسه رابطه وجود دارد متغير ها فاصله اي ، فاصله اي بوده و مطابق همبستگي پير سون با اطمينان 99% فرضيه تاييد شده و ميزان همبستگي بين متغير ها  54/0 است .

بحث و نتيجه گيري :در اين پژوهش ، با توجه به مسئله و اهداف تحقيق و نظريه هاي علوم رفتاري ،روانشناسي و جامعه شناسي شش فرضيه ارائه شده است فرضيه هاي مذكور با روشهاي آماري آرمون گرديده و ميزان همبستگي متغير هاي فرضيه ها تعيين شده است در فر ضيه اول ، رابطه و ضعيت  تحصيلي دانش آموزان با مشاركت دانش اموزان در حفظ ونگهداري اموال مدرسه با اطمينان 95% تاييد گرديد و ميزان همبستگي بين اين دو متغيير تقريبا 1/. مي باشد  مطابق نظريه تعامل گرايي ، تصويري كه فرد از خود دارد تا حدودي زيادي از واكنش ديگران شكل مي گيرد  چون تصويري كه به فرد بر چسب زده مي شود او خود را همانگونه می پندارد  صفوي ، امان اله (1369) دانش آموزان زرنگ با صفاتي شناخته مي شود .براي اينكه اين اين نگرش  در  ديگران حفظ شود سعي مي كنند از الگوهاي رفتاري موجود در محيط تبعيت كنند به همين علت مشاركت آنان از دانش آمو زاني ضعيف بيشتر است ولي با اين حال همبستگي بين بين اين دو متغيير بسيار پايين است به نظر مي رسد بهتر است اوليا ء مدارس روابط خويش را با دانش آموران ضعيف يا شلوغ بهبود بخشند و تصاوير جديدي نسبت به خود در آنها بوجود بياورند كه متاسفانه كمتر به اين امر توجه مي شود .

يكي از رمز هاي موفقيت معلمين ، ايجاد شناخت در دانش آموزان نسبت به استعدادها و توانايي هايش مي باشد وتلقين اينكه شما دانش آموزان با استعداد از نظر تحصيل و خوب از نظر اخلاق ورقتار هستيد اين امر موجب نگرش مثبت دانش آموز نسبت به خود و معلم مي شد بر اساس نظريه نگرش ، بهبود نگرش موجب بهبود رفتار خواهد شد .

در فر ضيه دوم رابطه محيط فيزيكي مدرسه با مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال مدرسه با اطمينان 99% تاييد گرديد ميزان همبستگي بين متغير ها 6% مي باشد با توجه به پيشينه تحقيق پژوهشهاي گذشته نيز اين متغيير ها را تاييد كرده اتد بر اساس نظريه گلوله برفي ، ديدن يك شي ء وسيله نيمه خراب و مستعمل ، افراد را به تخريب بيشتر آن تر غيب مي كند . مشاهدات به عمل آمده از مدارس نشان مي دهد مدارسي كه تاره احداث شده اند يا اخيرا  تعمير شده اند تخريبي نيز چندان صورت نگرفته است و مشاركت دانش آموران در نگهداري اموال مدرسه زياد بوده است .

در فر ضيه سوم رايطه روابط انساني اولياء مدرسه با دانش آموزان با نگرش آنان به اولياء مدرسه با اطمينان 99% تاييد شده است و ميزان همبستگي بين متغيير ها تقريبا 4/0 مي باشد مطابق نظريه ادراك خويشتن ( هنگامي كه پرسش در زمينه نگرش فرد در باره موضوع يا چيزي خاصي طرح مس شود فرد رفتاري را به ياد مي آورد كه با آن چيز يا موضوع خاص مربوط مي شود و سپس در باره نگرش خود از رفتار گذشته به نتيحه خاص مي رسد ) استيفن پي رابينز (1374) برخي از دانش آموزان از اينكه توسط اوليا ء مدرسه و معلمين تنبيه و تحقير مي شوند احساس نا رضايتي مي كردند مخصوصا در مقطع راهنمايي نا رضايتي دانش ْآموزان بيشتر است . به نظر مي رسد روابط انساني حاكم بر مدارس به شيوه سنتي مي باشد كه موجب نگرش منفي دانش آموران نسيت به آنان مي شود بهتر است به جاي شيوه سنتي روابط بر اساس صميميت و احترام متقابل همراه با خويشتن شناسي دانش آموزان استوار گردد

در فرضيه چهارم رابطه نگرش دانش آموزان نسبت به اولياء و معلمين مدارس با مشاركت دانش آموزان در حفظ و نگهداري اموال مدرسه با اطمينان 99% تاييد گرديد و ميزان همبستگي بين متغيير ها 45/0 مي باشد بر اساس نظريه نگرش و تداوم خود رويه رفتار ( نگرش از آن جهت اهميت دارد كه مي تواند بر رفتار افراد اثر بگذارد نتايج تحقيقات نشان مي دهد كه افراد از نظر نوع نگرش تداوم رويه رفتار دارند  و سعي مي كنند نگرش و رفتار خود را هماهنگ كنند اسنيفن ، پي رابينز (1374) بر اساس نظريه ناكامي و پر خاشگري ، دانش آموزان كه به خواستها و نيازها ي آنها توجه نمي شود آنها براي تخليه ناكامي دست به تخريب مي زنند و بدين تر تيب ناكامي موجب ميگردد كه مشاركت آنان كاهش يابد.

 در فرضيه پنجم رابطه آگاهي دهي اولياء مدرسه در مو.رد حفظ و نگهداري اموال مدرسه براي دانش آمو زان با نگرش آنان نسبت به حفظ اموال عمومي مدرسه با اطمينان 99% و با ميزان همبستگي تقريبا 14/0 تاييد شده است بر اساس نظريه نگرش و تداوم رويه رفتار آگاهي دهي موجب افزايش نگرش مثبت مي شود و نگرش نيز در رفتار تاثسر مي گذارد آگاهي بينش و بينش كنش مي آورد رابطه اين دو متغيير را توجيه مي كند در بر خي از مدارس به اين امر كمتر توجه مي شود

در فرضيه ششم : رابطه نگرش دانش آموزان نسبت به حفظ اموال عمومي مدرسه با مشا ركت آنان در حفظ نگهداري اموال عمومي مدرسه با اطمينان 99% و با ميزان همبستگي 54/0 موردتاييد قرار گرفته است نظريه نگرش و تد اوم رويه رفتار كه قبلا ذكر شد رابطه اين دو متغيير را توجيه مي كند . نگرش انسان در رابطه با ديگران و محيط زندگي شكل مي گيرد اما گاها محددوديت اجتماعي مانع از آن مي شود كه نگرش منجر به رفتار شود بنابر اين بهتر است در محيط  هاي آموزشي شرايطي بوجود ايد تا نگرش دانش آموزان نسبت به امور مطلوب و مورد انتظار بهبود يابد مدرسه به عنوان يك خرده نظام آموزشي داراي اجزاء آن در ارتباط مستقيم يا غير مستقيم با يكديگر مي باشند و دوام و بقاي هر جزء و كل نظام بر اجزاي ديگر بستگي دارد و چگونگي ارتياط اجزاء سيستم نظام بر دوام و بقاي آن نظام مؤ ثر مي باشد نتايج تحقيق در مقاطع راهنمايي و متوسطه شهرستا نهايي كه از لحاط اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي شبيه شهرستا ن مرندمي باشد كاريرد دارد بنابر اين اين اگر يكي از اجزاء نظام درست كار نكند يقينا مسئله اي در نظام بوجود آمده كه بايد آن مسئله با توجه به تحقيقات انجام شده حل گردد يا پژوهشي براي شنا سايي عوامل مؤثر بر مسئله صورت گيرد در غير اين صورت نظام كار كردها ي مطلوب خود را از دست خواهد داد روابط متغير ها متغير ها بر اساس نتايج پژوهش در نمودار زير ارائه شده است .

پيشنهاد مي شود جهت بالا بردن مشاركت دانش آموزان در حفظ ونگهداري اموال عمومي مدرسه بودجه تعميرات مدارس افزايش يابد و او لياء مدارس آگاههاي در مورد اهميت اموال مدرسه را در اختيار دانش آموزان قرار دهند و اولياء مدارس روابط خود با دانش آموزان را بر اساس صميميت و احترام مقابل استوار سازند براي بهبود وضعيت آموزش وتربيت تحقيقات ديگري در زمينه مشاركت معلمان و دانش آموزان در اداره مدرسه و شيوه تدريس ، روابط انساني مدارس، شوراي معلمان صورت گيرد .

منابع

امیر کمالی ، سید محمد .( 1379) . روابط انسانی در آموزشگاه > تهران : نشر یسطرون .

2- زین الدینی ، حمیدرضا. ( 1376 ) . نقش دانش آموزان و اولیاء و مربیان در بهسازی و نوسازی مدارس . ماهنامه آموزشی وتربیتی پیوند صص 28-32

3- پی رابینز، استیفن . ( 1374 ) مدیریت رفتار سازمانی ( علی پارسائیان ، مترجم ) . تهران : وزارت امور خارجه . ( 1991 ) .

4- ملازاده علی رضا . ( 1378 ) . تخریب گرایی و علل و راه های پیشگیری . ماهنامه آموزشی و تربیتی پیوند . صص87-90

5- هارالامبوس . ( 1369 ). تئوری های انحراف . ( امان اله صفوی مترجم ) . فصلنامه رشد آموزش علوم اجتماعی . شماره 7،8،9، صص 23-58 ( 1984 ) .

6- احمدی ، حسن و محسنی ، نیکچهر . ( 1373 ) . روانشناسی رشد . تهران ، بنیاد .

7- فرشاد ،مهدی . ( 1362 ) . نگرش سیستمی . تهران : سپهر .

8- نادری عزت اله ،وسیف نراقی ، مریم . ( 1364 ) . روش های تحقیق در علوم انسانی . تهران : پنگوئن .

9- سرمد زهره ، و بازرگان عباس ، و حجازی ، الهه . ( 1378 ) . روش های تحقیق در علوم رفتاری . تهران : نیل .

10 – هومن ، حیدر علی . ( 1371 ) . پایه های پژوهش در علوم رفتاری . تهران: دیبا

11- ارونسون ، الیور . ( چاپ نامشخص ) . روانشناسی رشد . ( حسین شکر کن :مترجم ) . محل و تایخ چاپ نامشخص .

12- سیف ، علی اکبر . ( 1378 ) . روش های اندازه گیری و ارزشیابی . تهران : نیل      
+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و نهم دی ۱۳۸۷ساعت 7:22  توسط محمدباقر صبور  | 

بررسی تعهد حرفه ای معلمان 

محمدباقر صبور – بهار  1387

1- چکیده :

این پژوهش در بهارسال تحصیلی 1387 در شهرستان مرند در بین معلمان جهت بررسی تعهد حرفه ای آنان صورت گرفته است .جامعه آماری عبارت از معلمان تمامی مقاطع تحصیلی شهرستان مرند در سال تحصیلی 87-86 می باشد . که تعداد آنها 2648 به عنوان گروه نمونه انتخاب شدند.ابزار مورد استفاده در این تحقیق ﭙرسشنامه بسته ﭙاسخ می باشد . نفر بوده که در 512 مدرسه مشغول فعالیت هستند  .که 400 تن از آنها به صورت تصادفی طبقه ای نسبی سؤالات بر اساس طیف لیکرت و چند جوابی تنظیم شده است . ﭙرسشنامه حاوی 50 سؤال بوده و بی نام است .و نتایج تحقیق نشان می دهد که بین رضایت شغلی ، عدالت سازمانی ، فرهنگ كار وجدان كاري معلمان و تعهد حرفه ای آنان رابطه مثبت وجود دارد .

2- مقدمه : تعهد یکی از ویژگی های انسانی است که به نظر می رسد  از ویژگی های فطری انسانها  باشد . تعهدعاملی برای برقراری روابط اجتماعی است . در واقع روابط انسانها با یکدیگر بر پایه تعهد استوار شده است . بدون تعهد رفتار های انسانی معنی و مفهوم خود را از دست می دهند . هر  رفتاری که در  موقعیتی خاص در قبال دیگری صورت می گیرد ، نشانگر تعهدی است که فرد در قبال دیگران دارد .  تفکر عقلانی و منطقی نیز همان است که انسان باید حقوق خویش را بشناسد و حقوق دیگران را نیز رعایت نماید.

تعهد یک مفهوم ذهنی ، عقلانی و منطقی است که انسانها برای عملی کردن اهدافشان و حفظ تعادل ، حیات و دوام نظام اجتماعی بر پایه نیروی خود دوستی ساخته و پرداخته کرده اند .  شکوفایی استعداد تعهد موجب گردیده است که انسان برای حفظ و پرورش آن هنجار هایی را با توجه به موقعیت های مختلف ابداع نماید . بنابر این تعهد یکی از ویژگی های انسانی است که در همه وجود دارد ، اما همه به یک اندازه به آن پایبند نیستند .عوامل متعددی موجب می شود که میزان تعهد در افراد مختلف ، متفاوت  باشد ؛ تحقیقات متعددی در این زمینه صورت گرفته و عواملی همچون رضایت ، اعتقادات دینی ، وجدان ، اخلاق ، فرهنگ ، احساس تعلق ، وضعیت اقتصادی ، شخصیت ، میزان تحصیلات و... بر میزان تعهد افراد دخیل دانسته اند .

           يكي از عمده ترين دغدغه هاي مديران كارآمد در سطوح مختلف، چگونگي ايجاد بسترهاي مناسب بـراي عوامل انساني شاغل در تمام حرفه ها است تا آنها با حس مسئوليت و تعهد كامل به حرفه خود بپردازند و اصول اخلاقي حاكم بر شغل و حرفه خود را رعايت كنند. اما اين مديران به رغم كارآمد بودن ، بعضاَ با توفيق روبرو نيستند و هرازگاهي در رسانه هاي جمعي مي خوانيم پل يا ساختماني فرو مي ريزد، جاده اي غيراستاندارد ساخته مي شود، سازماني ورشكست مي شود، پسابهاي كارخانه اي به رودخانه اي سرازير و يا يكي از كارخانه هاي صنايع غذايي به علت عدم رعايت مسايل بهداشتي تعطيل مي شود. همگي اين اتفاقات ، گروههــاي مختلف مردم راموردتهديد قرارمي دهد اما دلايل وقوع اين اتفاق‌ها چيست؟ بررسي و تحقيق پيرامون چنين اتفاق‌هايي آنقدر آسان نيست كه بتوان با نگاهي ساده به اين رخدادها ،آنها را تجزيه وتحليل كرده و دلايل رخدادشان را به دست آورد. بلكه اين دلايل در بطن و نهاد فرايند مشاغل گوناگون و فرهنگ حاكم بر آن استوار است يعني همان اصول زيربنايي كه بايد بدان پايبند بود.

چندی است اصطلاح تعهد حرفه ای به فرهنگ اداری کشور راه یافته و مورد توجه مدیران ارشد قرار گرفته است. تعهد حرفه ای  را می‌توان رضایت قلبی و التزام عملی نسبت به وظایف تعیین شده برای انسان تعریف کرد. با این شرط که بدون هرگونه سیستم نظارتی ، شخص وظایف خود را به بهترین نحو ممکن به انجام رساند.

3- پیشینه پژوهش  :

تعهد حرفه اي مبتني است بر احساس مسئوليت و علاقه نسبت به حرفه اي که فرد دارد. تعهد حرفه ای عبارت است ازاحساس پایبندی فرد به وظایفی که با بر عهده گرفتن نقشی ، خود را ملزم به انجام آنها می داند . 

تعهد، بعد عملي و اجتماعي اخلاق است پس مي توان تعهد كاري رااينگونه بيان كرد كه نوعي تمايل عاطفي مثبت نسبت به رعايت حقوق ديگران در قالب قواعد اخلاقي پذيرفته شده نسبت به كار است . ( حبیبی ،1386)

تعهد سازماني فرايندي مستمر است که از طريق آن کارکنان سازمان به اهداف و ارزش‌هاي سازمان معتقد شده و براي رسيدن به آنها تلاش مي‌کنند. همچنين تعهد سازماني سه عامل را شامل مي‌شود. الف : اعتقاد قوي به اهداف و ارزش‌هاي سازمان ب : تمايل به تلاش و فداکاري براي سازمان ج: خواست قوي و عميق براي ادامه عضويت در سازمان . تعهد سازماني به عنوان يک نگرش و طرز تلقي کاري قادر است ، اطلاعات مفيدي جهت برنامه‌ريزي، سازماندهي، افزايش کارآيي، عملکرد بالا، کاهش غيبت و تاخير در اختيار مديران قرار دهد.

 

            « بررسي‏هاي كارشناسان مسائل اجتماعي ايران، مديران، نخبگان فرهنگي و سياسي و جامعه شناسان نشان مي‏دهد كه اخلاق و فرهنگ كار در ايران در مقايسه با كشورها و جوامع صنعتي در سطح پايين‏تري قرار دارد. مسئولان و رهبران سياسي و اجتماعي كشور نيز در پيام‏ها و سخنراني‏هاي مختلف بر اين مسئله تاكيد مي‏كنند.  بنابراين لازم است فقدان فرهنگ و اخلاق كار مناسب در جامعه به‏عنوان يك معضل اقتصادي و اجتماعي تلقي شود و براي شناسائي بهتر وضع موجود از نظر فرهنگ و اخلاق كار و عوامل مرتبط با آن مطالعاتي از طرف انديشمندان و آگاهان به مسائل اجتماعي كشور صورت گيرد  .

آموزش و پرورش نیز مانند دیگر سازمان ها با این مسئله دست به گریبان شده است ، حقوق کم معلمان نسبت به سایر سازمانها باعث شده بعضی از معلمان اذعان کنند که به اندازه حقوق دریافتی کار می کنند.! بیشتر معلمان برای رفع مشکل مالی به شغل دوم روی آورده اند .! و معلمان به مشاغلی روی می آورند که دون شأن خود می دانند . به این ترتیب مشکل مالی از یک طرف و پرداختن به شغل های سطح پایین از طرف دیگرارزش اجتماعی معلمان را زیر سؤال  برده است . به این ترتیب معلمان از وضعیت موجود احساس نا رضایتی و بی عدالتی کرده و رضایت شغلی و به تبع آن تعلق سازمانی آنان کاهش یافته  و وجدان کاری و تعهد حرفه ای معلمان تحت تأثیر قرار گرفته است . این امر کیفیت نظام آموزشی را پایین آورده و فرهنگ کاری را در جامعه دگرگون می سازد . و رشد و توسعه کشور را نیز با مشکل مواجه می کند . عواملی مشابه اینها تعهد حرفه ای آنان را زیر سؤال برده و برای پاسخگویی به آن تحقیقات متعددی برای بررسی تعهد حرفه ای در سطح کشور صورت گرفته است که هر کدام از زاویه ای به مو ضوع پر داخته اند . که در زیر به برخی از آنها اشاره می گردد.

         رضايت شغلي نيروي انساني از مهمترين عوامل مؤثر در كارايي و بهره وري سازمان است. فـرخــي (1374)، قربانيان (1372) در مطالعاتشان ارتباط معني داري بين وضعيت حقوق و رضايت شغلي بدست آورده اند. باطني (1372) طي تحقيقي نتيجه گرفت 8/80 درصد معلمان نقش حقوق مناسب را در بالا بردن رضايت شغلي خويش مؤثّر دانسته اند .  درزمينه ارتباط سابقه كاري و رضايت شغلي سيد عباس زاده (1359) معتقد است رابطه معني داري بين اين دو وجود دارد. درحالي كه برقي (1376)،ميرچيمه (1373)، شجاعي فر (1379) و طالب پور)1380(همبستگي معني داري بين سابقه كاري و رضايت شغلي بدست نياورده اند. نتایج این تحقیق نیز نشان می دهدبین سابقه کاری و تعلق سازمانی رابطه معنی داری وجود ندارد .

 در ارتباط با جنسيت و رضايت شغلي مرادي (1374) طي تحقيقي نتيجه گرفت مردان بيش از زنان از شغل خود راضي مي باشند. در حاليكه برقي (1376) با مطالعه روي معلمان مرد و زن نتيجه گرفت زنان بيش از مردان رضايت شغلي دارند. در مورد رابطة تعهد و رضايت شغلي برخي تحقيقات انجام شده ارتباط معني داري را بين اين دوگزارش كرده اند (اشرفي 1374، سلاجقه 1377، شجاعيفر 1379، طالبپور 1380، آل نجار 1996، دي كانيك و بچمـن 1994، فرسكو 1997 (معید فر ، 1383 ) . نتایج این تحقیق نیز نشان می دهد تعلق سازمانی و تعهد حرفه ای زنان بیشتر از مردان است و بین رضایت شغلی و تعلق سازمانی و تعهد حرفه ای معلمان رابطه مثبت معنی داری وجود دارد.

« ديدگاههاي مختلف پيرامون رابطه ميان تعهد سازماني و حرفه اي پرداخته اند. محققاني مثل« كورن هاوسر (1962)» ،« بلاو و اسكات(1962)» ،«الكساندر(1981)» ،«‌هال (1968)» ،«دورف من و هاول(1986)»‌، كساني هستند كه بين تعهد سازماني و حرفه اي ، تعارض ديده اند. بر اساس ديدگاههاي اين پژوهشگران ،كارمندان حرفه اي، آن‌طور كه ادعا مي كنند، بيشتر به حرفه و ارزشهاي آن وفادار هستند تا سازمان و كارفرمايان خويش. گرچه مساله تعارض بين تعهد سازماني و تعهد حرفه اي بسيار مورد توجه قرار گرفته است، اما برخي از محققان معتقدندكه اين دو با هم تعارضي ندارند. اينان در حقيقت، عقيده دارندكه يك رابطه مثبت بين تعهد حرفه اي و سازماني وجود دارد. » ( ابطحی ، 1386   ) نتایج این تحقیق نیز حاکی از این است که بین تعلق سازمانی و تعهد حرفه ای معلمان با اطمینان 99% و با میزان همبستگی 5/ رابطه مثبتی وجود دارد . در نتایج پژوهش معید فر( 1383 ) بر عامل بيگانگي در تبيين ضعف اخلاق كار تاكيد شده است. با اين توضيح که با بالاتر رفتن تحصيلات فرد، بيگانگي اجتماعي، سياسي و سازماني شدت يافته و متعاقبا اخلاق کاري كاهش مي‏يابد. بر خلاف نتایج معید فر نتایج این تحقیق نشان می دهد که بین مدرک تحصیلی و تعهد حرفه ای معلمان رابطه معنی داری وجود ندارد . نتایج تحقیق یوسفیان و خاوری ( 1383 ) نشان می دهد که در معلمان مرد و زن رضايت شغلي با تعهد سازماني ارتباط مثبت و معني داري دارد. و تعهد سازماني معلمان مرد نسبت به معلمان زن در سطح پايينتري قرار دارد. نتایج تحقیق حاضر نیز مطابق یافته های تحقیق مذکور می باشد .

باف و رابرتز (1994) نتيجه گرفتند كه بين دونوع تعهد حرفه اي و سازماني به‌جاي يك رابطه تعارضي يا سازگار، رابطه مكمل وجود دارد.
نتايج ارائه شده در اين مطالعه، نشان مي‌دهد كه بين تعهد كاركنان به حرفه و تعهد به سازمان ، تعارضي وجود ندارد. اين نتايج با يافته هاي قبلي سازگار است.  نتایج تحقیق حاضر نیز مطابق یافته های تحقیق مذکور می باشد .

مفروض آن است كه با تغيير در رضايت شغلي ، احساس عدالت اجتماعي و سازماني و يا ميزان هويت فردي و گروهي كار، همچنين هويت حرفه اي و سازماني افراد، بويژه هويت جامعه اي آنها، نوعي وفاداري عميق ميان همكاران و وفاداري به سازمان ، حرفه وجامعه بوجود مي آيد كه در مجموع نيروي انساني را به تعهد بيشتر در كار، سوق مي دهد.   نتایج این تحقیق نیز بیانگر این است که بین عدالت کاری ،وجدان کاری و فرهنگ کار معلمان و تعلق سازمانی و تعهد حرفه ای آنان رابطه مثبت معنی داری وجود دارد .    

کوهن معتقد است بعضی اعمال خلاف ممکن است هشدار دهنده بوده و نشانه آن باشد که جنبه ای از جامعه به درستی کار نمی کند ، این گونه انحرافات ممکن است توجه جامعه را به مسئله جلب کند و به یافتن راه حلهایی برای آن منتهی شود . » ( صفوی ، 1370 )  تمامی تحقیقات و نظریه های علمی ، تأثیرات نحوه توزیع  ﭙاداش بر عملکرد و تعهد را مؤثر دانسته اند . بنابر این احساس بی عدالتی یا پایین آمدن تعهد حرفه ای به شرایط کاری مربوط می شود .

تعهد ارزشی است که ناظر بر کلیه ارزش ها و هنجارها می باشد .  بنابر این تعهد یک امر ذهنی و درونی است که طی جامعه پذیری در فرد درونی می شود . و موجب تحقق هنجار ها و ارزشها از روی میل باطنی می گردد. به نظر می رسد هنجار هایی که از روی تعهد صورت می گیرد از دوام و پایداری بیشتری بر خوردارند امّا هنجارهایی که صرفاً به خاطر پاداش و تنبیه رعایت می شوند موقتی خواهند بود .

به نظر می رسد ضعف اخلاق کاری به خاطر بیگانگی نیست بلکه به خاطر آگاهی از وضعیت موجود می باشد . مطابق نظریه خوددوستی انسان با سوء استفاده دان مخالف است . و مطابق نظر دورکیم و کوهن و نظریه کنش متقابل و نظریه برابری و انتظار  ، ضعف اخلاق کاری واکنشی برای شرایط کاری می باشد . و مطابق نظريه  احساس بي عدالتي اجتماعي ديويس و گار بي عدالتي اجتماعي مهمترين عامل بروز نارضايتي و گسست تعهد گروهي در سطوح مختلف اجتماعي، سازمان يا كليت نظام سياسي و اجتماعي است .

از ديدگاه بلانچارت و هرسي در بخش نظام فرهنگي و نقش آن در تعهد كاري بر موضوعاتي چون انسجام فرهنگي ، معني كار و ارزش كار تاكيد شده است . در بعد معني كار، ديد انسانهانسبت به كار مورد بررسي قرار مي گيرد و در بعد ارزش كار اين مقوله كه انسانها چقدركاركردن را ارزشمند مي دانند، موضوع و مورد فكر و بررسي قرار مي گيرد.( حبیبی ، 1383 ) رایلی و کادول ، تعهد را به عوامل و انگیزه‌های درونی و بیرونی شغل تقسیم می‌کنند و سامرز ، تعهد موثر را نوعی وابستگی و انضمام به سازمان می‌داند که به صورت پذیرش ارزش‌های سازمان و تمایل به باقی ماندن در سازمان تظاهر می‌نماید. فارابی ( 1385 )

بر اساس نظریه های علمی و نتایج تحقیقات عوامل اقتصادی ، اجتماعی ،فرهنگی و اقتصادی بر تعهد مؤثر هستند که چند مورد از آنها که رابطه نزدیکی با موضوع دارند مورد بررسی قرار گرفته است . در این تحقیق عواملی همچون رضایت شغلي ،عدالت سازماني ،وجدان كاري ، فرهنگ كار ، احساس تعلق ،درآمد ، میزان تحصیلات  در رابطه باتعلق سازمانی و تعهد حرفه اي معلمان  مورد بررسي قرار گرفته و نحوه توزیع تعلق سازمانی و تعهد حرفه ای دربین معلمان و  ارتباط آن دو  با یکدیگر  بررسی شده است . تا الگو ی مناسبی با توجه به نظریه های علمی و تحقیقات انجام شده و نتایج این پژوهش جهت افزایش تعلق سازمانی و تعهد حرفه اي آنان ارائه گردد.

این پژوهش در مورد معلمان شهرستان مرند از استان آذربایجان شرقی در بهار سال 1387 جهت بررسی وضعیت تعهد حرفه ای آنان صورت گرفته است . به همین منظور 400 نفر از معلمان بر اساس روش نمونه گیری  طبقه ای نسبی انتخاب شدند .  معلمان از نظر جنسیت  ، مقاطع تدریس، شهری و روستایی بودن مشخص  گردید. و سپس مدارس نمونه انتخاب  شده و ﭙرسشنامه در بین معلمان ،در مدارس تکمیل  گردید.

به نظر می رسد آگاهی یافتن بر چگونگی توزیع میزان تعلق سازمانی و تعهد حرفه ای در بین معلمان و عوامل مؤثر بر آنها موجب می گردد مسئولین تصمیمات منطقی تری را در اداره امور بگیرند. تا میزان تعلق و تعهد و عملکرد معلمان بهبود یافته و  پیشرفت سازمانی توسعه یابد.

آزمودنيها يا شركت كنندگان:

جامعه آماری : جامعه آماری عبارت از معلمان تمامی مقاطع تحصیلی شهرستان مرند در سال تحصیلی 87-86 می باشد . که تعداد آنها 2648 نفر بوده که در 512 مدرسه مشغول فعالیت هستند  .

تعیین حجم نمونه : حجم نمونه آماری متناسب با جامعه آماری بر اساس محل تدریس ، جنسیت ، نوع مدرسه ، مقاطع تدریس مشخص می گردد. برای تعیین حجم نمونه در ﭙژوهش از فرمول زیر استفاده می گردد.

                                                                    N= __t².p.q    

                                                                                 d²

ابزار پژوهش:

ابزار مورد استفاده در این تحقیق ﭙرسشنامه بسته ﭙاسخ می باشد . سؤالات بر اساس طیف لیکرت و چند جوابی تنظیم شده است . ﭙرسشنامه حاوی 50 سؤال بوده و بی نام است . در ابتدای ﭙرسشنامه توضیحاتی جهت جلب ﭙاسخگویان و اهداف تحقیق آورده می شود . ﭙرسشنامه محقق ساخته بوده و برای تعیین روایی ابزار اندازه گیری ، آن را در اختیار دو تن از متخصصان قرار داده و برای تعیین روایی سازه ای ، نتایج تحقیق با نظریه های ارائه شده و سایر تحقیقات مرتبط مورد مقایسه قرار می گیرد . ( سرمد ، 1378 )  البته پرسشنامه های استاندارد دیگری نیز وجود دارد که می توان از آنها نیز بهره جست ؛ در این صورت پرسشنامه حاوی بیش از 300 سؤال می گردید که این امر موجب خستگی و کم دقتی پاسخگویان می گردد . لذا جهت سنجش هر متغیر 6 الی 8 سؤال طراحی شده است .   برای تعیین اعتبار وسیله اندازه گیری ، روش های متعددی وجود دارد . چون ابزار از چندین مجموعه سؤال تشکیل شده و سؤالات هم وزن نیستند و ﭙرسشنامه بی نام است به همین علت از آلفای کرانباخ استفاده می شود . ( سیف ، 1378 ) ابتدا در گروه کوچکی از معلمان به طور آزمایشی ﭙرسشنامه ها را تکمیل کرده و اعتبار آن را به صورت تقریبی به دست آورده و نکات ضعف و ایرادات آن رفع می گردد

شيوه اجرا

بعد از مشخص شدن مسئله پژوهش ، اهداف مطالعه مطابق مسئله و با توجه به تحقيات انجام شده تعيين گرديد . براساس اهداف مطالعه وتحقيقات انجام شده ونظريه هاي روانشناسي، جامعه شناسي فرضيه هايي جهت بررسي مسئله تحقي ارائه شد. در مورد متغيرهاي فرضيه هاتعاريف نظري وعملياتي صورت گرفت . تعاريف عملياتي در زير آورده مي شود.

تعلق سازمانی : تعلق سازمانی بر اساس معرفهای ادامه فعالیت در آن سازمان ، استخدام در آن سازمان ، افتخار به عضویت در آن سازمان، عدالت اجتماعی در سازمان ،  مفید بودن عضویت در سازمان، مهم بودن سازمان نسبت به سازمان های دیگر سنجیده می شود .

    تعهد حرفه اي: تعهد حرفه اي بر اساس غیبت از مدرسه ، رسیدگی به تکالیف دانش آموزان ، نوشتن طرح درس ، ارزش یابی مستمر از دانش آموزان ، کم حوصله بودن در کلاس ، خستگی در تدریس ،  میزان تسلط به مطالب تدریس ، داشتن ابتکار ، شرکت در گروه های آموزشی ، روابط با همکاران سنجیده می شود .

عدالت سازماني : عدالت سازماني بر اساس نگرش معلمان نسبت به  ملاكهاي تعلق گرفتن گروه تشويقي ، ملاك هاي ارزشيابي ، ملاك هاي انتخاب معلم نمونه ، ملاكهاي تقدير نامه ، ملاك هاي ارتقاء شغلي ، نگرش معلمان نسبت به ارزش اجتماعي كارمندان ديگر سازمان ها ، در آمد  كارمندان ديگر سازمانها ، امكانات رفاهي ديگر سازمان ها ، سنجیده می شود .

رضايت شغلي  : رضايت شغلي  بر اساس معرفهای ادامه فعالیت در آن سازمان ، استخدام در آن سازمان ، افتخار به معلم بودن ،كافي بودن در آمد  ، خدمات تفريحي و فرهنگي ، خدمات بهداشتي و درماني، روابط صميمي ، مشكل بودن شغل معلمي ، باز نشسته شدن سنجیده می شود .

فرهنگ كار : فرهنگ كار بر اساس معرفهاي عبادت دانستن كار ، منزلت اجتماعي ، بهره مندي مادي ، قدرت و نفوذ  ، استقلال ،  شكوفايي استعداد ها سنجیده می شود .

وجدان كاري : بر اساس معرفهاي ناراحت شدن هنگام كم كاري ، كار به اندازه حقوق ، كم كاري به خاطر تبعيض ، كم كاري به خاطر بي عدالتي اجتماعي ، كم كاري به خاطر مشكلات اقتصادي ، كم كاري به خاطر شيوه هاي ارزشيابي سنجیده می شود .

مدرک تحصیلی معلمان: معلمان از نظر مدرک تحصیلی به سه سطح د یبلم ،فوق دیبلم ، لیسانس وبالاتر تقسیم می شوند .   

جنسیت: معلمان از نظر جنسیت به دو دسته مذکر و مؤنث تقسیم می شوند .

مقطع تدریس  : معلمان از نظرمقطع تدریس به سه دسته ابتدایی ، راهنمایی ، متوسطه تقسیم می شوند

سابقه خدمت  : منظور از سابقه خدمت ، تعداد سالهایی است که در آموزش و ﭙرورش مشغول فعالیت است .

درآمد : منظور از درآمد میزان حقوق ماهیانه فرد است

نتایج :

 : Hoبين رضايت شغلي معلمان  با تعلق سازماني آنان رابطه وجود ندارد .

با توجه به جدول شماره ( 12-4 ) فرض صفر در سطح معنی داری 1%  = α رد گردیده و فرض اصلی با اطمینان 99% تأ یید شده است . و میزان همبستگی بین متغیر ها 4/0 می باشد. 

: Ho بين نگرش معلمان به عدالت سازمانی با تعلق سازماني آنان رابطه وجود ندارد .

با توجه به جدول شماره ( 12-4 ) فرض صفر در سطح معنی داری 1%  = α رد گردیده و فرض اصلی با اطمینان 99% تأ یید شده است . و میزان همبستگی بین متغیر ها 19/0 می باشد. 

 

 

: Ho بين فرهنگ كارمعلمان با تعلق سازمانی آنان رابطه وجود ندارد .

با توجه به جدول شماره ( 12-4 ) فرض صفر در سطح معنی داری 1%  = α رد گردیده و فرض اصلی با اطمینان 99% تأ یید شده است . و میزان همبستگی بین متغیر ها 23/0 می باشد. 

: Ho بین  تعلق سازمانی معلمان و  تعهد حرفه ای آنان رابطه وجود ندارد .

با توجه به جدول شماره ( 12-4 ) فرض صفر در سطح معنی داری 1%  = α رد گردیده و فرض اصلی با اطمینان 99% تأ یید شده است . و میزان همبستگی بین متغیر ها 51/0 می باشد.

: Ho بین وجدان كاري معلمان و تعهد حرفه ای آنان رابطه وجود ندارد .

با توجه به جدول شماره ( 12-4 ) فرض صفر در سطح معنی داری 1%  = α رد گردیده و فرض اصلی با اطمینان 99% تأ یید شده است . و میزان همبستگی بین متغیر ها 22/0 می باشد.

 

 

.

بحث و نتيجه گيري:

« تعهد، بعد عملي و اجتماعي اخلاق است پس مي توان تعهد حرفه ای رااينگونه بيان كرد كه نوعي تمايل عاطفي مثبت نسبت به رعايت حقوق ديگران در قالب قواعد اخلاقي پذيرفته شده نسبت به كار است .» ( حبیبی ، 1386 )

       معيدفر و اذهاني ( 1386 ) اظهار مي كند كه نارضايتي شغلي اگر چه در ابتدا موجب کاهش کارآيي و افزايش هزينه ها در محل کار مي شود، اما تداوم آن سست شدن تعهد افراد نسبت به ارزش ها، هنجارها، اهداف نظام و اعتماد اجتماعي را در بر دارد. رضايت شغلي نيروي انساني از مهمترين عوامل مؤثر در كارايي و بهره وري سازمان است. فـرخــي (1374)، قربانيان (1372) در مطالعاتشان ارتباط معني داري بين وضعيت حقوق و رضايت شغلي بدست آورده اند. باطني (1372) طي تحقيقي نتيجه گرفت 8/80 درصد معلمان نقش حقوق مناسب را در بالا بردن رضايت شغلي خويش خيلي زيـاد ارزيـابي كـرده اند. درزمينة ارتباط سابقه كاري و رضايت شغلي سيد عباس زاده (1359) معتقد است رابطه معني داري بين اين دو وجود دارد (پور اسماعيل،1378). در حالي كه برقي (1376)، ميرچي (1373)، شجاعيفر (1379) و طالب پور)1380(همبستگي معني داري بين سابقه كاري و رضايت شغلي بدست نياورده اند. در ارتباط با جنسيت و رضايت شغلي مرادي (1374) طي تحقيقي نتيجه گرفت مردان بيش از زنان از شغل خود راضي ميباشند. در حاليكه برقي (1376) با مطالعه روي معلمان مرد و زن نتيجه گرفت زنان بيش از مردان رضايت شغلي دارند. تعهد و رضايت شغلي برخي تحقيقات انجام شده ارتباط معني داري را بين اين دوگزارش كرده اند (اشرفي 1374، سلاجقه 1377، شجاعيفر 1379، طالبپور 1380، آل نجار 1996، دي كانيك و بچمـن 1994، فرسكو 1997.  ( معید فر ، 1383 )

« ديدگاههاي مختلف پيرامون رابطه ميان تعهد سازماني و حرفه اي پرداخته اند. محققاني مثل« كورن هاوسر (1962)» ،« بلاو و اسكات(1962)» ،«الكساندر(1981)» ،«‌هال (1968)» ،«دورف من و هاول(1986)»‌، كساني هستند كه بين تعهد سازماني و حرفه اي ، تعارض ديده اند. بر اساس ديدگاههاي اين پژوهشگران ،كارمندان حرفه اي، آن‌طور كه ادعا مي كنند، بيشتر به حرفه و ارزشهاي آن وفادار هستند تا سازمان و كارفرمايان خويش. گرچه مساله تعارض بين تعهد سازماني و تعهد حرفه اي بسيار مورد توجه قرار گرفته است، اما برخي از محققان معتقدندكه اين دو با هم تعارضي ندارند. اينان در حقيقت،عقيده دارندكه يك رابطه مثبت بين تعهد حرفه اي و سازماني وجود دارد. » ( ابطحی ، 1386 )

بر اساس یافته های این پژوهش رضایت شغلی با تعلق سازمانی رابطه مثبت داشته است . و تعلق سازمانی و تعهد حرفه ای  زنان بیشتر از مردان بوده و سابقه کاری و مدرک تحصیلی در تعلق سازمانی و تعهد حرفه ای  تأثیری ندارد .  

به نظر می رسد ضعف اخلاق کاری به خاطر بیگانگی نیست بلکه به خاطر آگاهی از وضعیت موجود می باشد . مطابق نظریه خوددوستی انسان با سوء استفاده دان مخالف است . و مطابق نظر دورکیم و کوهن و نظریه کنش متقابل ، ضعف اخلاق کاری واکنشی برای شرایط کاری می باشد . و مطابق نظريه  احساس بي عدالتي اجتماعي ديويس و گار بي عدالتي اجتماعي مهمترين عامل بروز نارضايتي و گسست تعهد گروهي در سطوح مختلف اجتماعي، سازمان يا كليت نظام سياسي و اجتماعي است

از ديدگاه بلانچارت و هرسي در بخش نظام فرهنگي و نقش آن در تعهد كاري بر موضوعاتي چون انسجام فرهنگي ، معني كار و ارزش كار تاكيد شده است . در بعد معني كار، ديد انسانهانسبت به كار مورد بررسي قرار مي گيرد و در بعد ارزش كار اين مقوله كه انسانها چقدركاركردن را ارزشمند مي دانند، موضوع و مورد فكر و بررسي قرار مي گيرد.( حبیبی ، 1383 ) رایلی و کادول ، تعهد را به عوامل و انگیزه‌های درونی و بیرونی شغل تقسیم می‌کنند و سامرز ، تعهد موثر را نوعی وابستگی و انضمام به سازمان می‌داند که به صورت پذیرش ارزش‌های سازمان و تمایل به باقی ماندن در سازمان تظاهر می‌نماید. فارابی ( 1385 )

بر اساس نظریه های علمی و نتایج تحقیقات عوامل اقتصادی ، اجتماعی ،فرهنگی و اقتصادی بر تعهد مؤثر هستند که چند مورد از آنها که رابطه نزدیکی با موضوع دارند مورد بررسی قرار گرفته است .

با توجه به تحقیقات و نظریه ها ذکر شده ، تعهد یکی از ارزشهای انسانی است که بر پایه نیروی فطری خوددوستی شکوفا شده و ارزشها و هنجارهای متعددی جهت رسیدن به آن در جامعه ابداع شده است . البته ارزش تعهد خود عاملی است که در عملی کردن ارزش ها و هنجارهای دیگر نقش بازی می کند . و عواملی مانند رضایت شغلی ، عدالت کاری ، وجدان کاری ، فرهنگ کار ، تعلق سازمانی ،درآمد در ارتباط با جنسیت ، مدرک تحصیلی ، محل خدمت ، سابقه کاری ، مقطع تدریس وچگونگی توزیع تعهد حرفه ای وتعلق سازمانی در میان معلمان مورد بررسی قرار گرفته است.    

می توان گفت که خود دوستی یک ابر نظریه است . یعنی قبل از صورت دادن هر نظریه باید به اینکه انسان موجودی خود دوست است را پذیرفت . و خود دوستی ملاک سنجش دیگر نظریات است . زیرا خود دوستی مبتنی بر ذات موجودات زنده است . در غیر این صورت یا آن نظریه بار علمی ندارد . یا جامعه انسانی را در مسیری قرار می دهد که مغایر با منافع انسانی است . که در آن منافع گروه اقلیت حاکم وسرمایه دار تأمین خواهد شد .

درمقابل خود دوستی برخی مانند داوکینز معتقد هستند که انسان مو جودی خود خواه است ، بر اساس این نظریه ژنهای انسانی خود خواه هستند و در یک محیط رقابتی فقط در جهت تکثیر و حفظ خود هستند انسان چیزی جز مجموعه ای از این ژنها نیست. اما مطابق خود دوستی اگرژنها خود خواه باشند و فقط به فکر خود باشند دچار رشد بی رویه شده و به سلولهای سرطانی تبدیل شده در نتیجه خود و آن موجود را نابود خواهند کرد . در این راستا برخی به نیک سرشت ، برخی به بد سرشت ، برخی بی سرشت بودن انسان معتقد هستند .

متناسب با این پیش فرضها ، برخی نظریات فرد گرا و نفع گرا وسود جویانه و غیر عقلانی ، زور گویانه ،تبعیض ، انتخاب اصلح ، غیر اخلاقی   در مقابل آن نظریات جمع گرا و خیر خواهانه ، نوعدوستانه ،عقلانی ، عادلانه ، فرصت های برابر ، اخلاقی شکل گرفته اند .جوامع بر اساس این دو گونه نظریات اداره می شوند و گاهاً نیز به طور ترکیبی عمل می کنند . به نظر می رسد با بالا رفتن آگاهی و پی بردن انسانها به نیروی خود دوستی در درون خود نظریه های نوع دوم بر جامعه انسانی سیطره خواهند یافت . اما نظریات نوع اول از بین نخواهند رفت ولی سلطه خود را از دست خواهند داد . نظریه های غلط اندیشمندان جامعه از یک طرف و سودجویی سرمایه داران و حاکمان از طرف دیگر جامعه را از مسیر انسانی دور می کند . !

نتیجه گیری :

1-               بين رضايت شغلي معلمان  با تعلق سازماني آنان رابطه مثبت وجود دارد .

2-                 بين نگرش معلمان به عدالت سازمانی با تعلق سازماني آنان رابطه مستقیم  وجود دارد

3-               بين فرهنگ كارمعلمان با تعلق سازمانی آنان رابطه مثبت وجود دارد .

4-               بین  تعلق سازمانی معلمان و  تعهد حرفه ای آنان رابطه مثبت وجود دارد .

5-               بین وجدان كاري معلمان و تعهد حرفه ای آنان رابطه مثبت وجود دارد .

4- در این تحقیق با در نظر گرفتن صبر و حوصله و وقت پاسخگویان تعداد سؤالات کم و به صورت طیف ارائه شده و از طرح سؤالات تشریحی پرهیز شده است . 

منابع

 

1-ابطحي سيد ،حسين، و مولايي ، ناصر.( 1386 ).  رابطه ميان تعهد حرفه اي و تعهد سازمانی. http://imi.ir

2- اسماعيلي ، كوروش . ( 1386 ) .  تعهد سازماني(رفتار سازمانی) http://www.academist.ir

3- امامي فرشاد ، مهدي. ( 1384 ) . بررسي ارتباط تعهد سازماني و دلبستگي شغلي و مقايسه آن بين دبيران تربيت بدني مرد آموزشگاه هاي نواحي هفت گانه مشهد. http://www.magiran.com

4- بدون نام ( 1387 ) . رابطه میان تعهدحرفه ای و سازمانی http://atalebi.com

5-  جوشنگ‌ريگي ، خداداد . ( 1377 ) . بررسي عوامل مؤثر بر تعهد سازماني کارکنان شرکت مخابرات استان سيستان و بلوچستان . h t t p : / / d a t a b a s e . i r a n d o c . a c . i r

6- حبیبی ، محمد . ( 1386 ) 0 اخلاق و تعهد كاري اخلاق در ایران . http://www.imi.ir

7-  داوكينز، ريچارد. (1999) خود خواهي و ژن  . cph.theory.persiangig.com

8- دلاور ، علی . ( 1380 ) احتما لات و آمار کار بردی در روانشناسی و علوم تربیتی . تهران : نورتکس .

9- رکنی نژاد ، مهرداد .( 1387 ) . نظریه ها و مدل های جدید تعهد سازمانی.http://tablighcity.com/

10- رفیع پور ، فرامرز . ( 1372 ) . کند و کاوها و پنداشت ها  . تهران : شرکت سهامی انتشارات .

11- سرمد ، زهره و بازرگان ، عباس ،وحجازی الهه . ( 1378 ) . روشهای تحقیق در علوم انسانی .   تهران : پنگوئن.

12- سیف ، علی اکبر . ( 1378 ) . روشهای اندازه گیری و ارزشیابی .  تهران : چاپ نیل .

13- علی‌اكبری ، رضا ( 1385 ) . فرهنگ كار و راهكارهای ارتقای آن. http://atalebi.com      

14- فارابی اصل ، نير. ( 1385 ) . وجدان كاري . http://daneshnameh.roshd.ir

15- فارابی اصل ، نير. ( 1385 ) .تقويت وجدان كاري . http://daneshnameh.roshd.ir

16- كريمي ، يوسف . ( 1379 ) . روانشناسي اجتماعي . تهران ارسباران .

17- کلهر ، سینا .( 1387 ).بررسي نظريه مبادله در نگاه جورج هومنز، http://www.magiran.com

 18- معيدفر ، سعيد. ( 1383 ) . بررسي ميزان اخلاق كار و عوامل اجتماعي موثر بر آن در ميان كاركنان ادارات دولتي استان تهران http://www.imi.ir

19- معيدفر، سعيد واذهاني ، قربانعلي . ( 1386 ) . بررسي ميزان نارضايتي شغلي معلمان و عوامل اجتماعي مؤثر بر آن .  http://www.magiran.com

20- ناصری ، محسن .( 1387 ) . عدالت سازمانی و انواع آن علی حسین زاده .  http://www.ala.ir

21- نجفی ، زهرا . ( 1387 ) . بررسي نظريه هاي انگيزش . http://www.mgtsolution.com

22- نعامی ، وشکر کن ، حسین . ( 1387 ) . بررسي رابطه ساده و چندگانه عدالت سازماني با رفتار مدني سازماني در كاركنان يك سازمان صنعتي در شهر اهوازhttp://www.sid.ir

 

23- هارالامبوس ، م . (1984 ) . تئوریهای انحراف . ( امان اله صفوی ، مترجم ) .  فصلنامه رشد آموزش علوم اجتماعی شماره 7 .

24- يوسفيان ، جواد، و  خاوري، ليلي. ( 1383 ) .  بررسي وضعيت رضايت شغلي و تعهد سازماني معلمان.http://www.yazdedu.ir

25- يقين لو ، مهرانگيز ،و جواهردشتي، فرانك، و خليلي عراقي، مريم. ( 1386 ).ا صول اخلاق حرفه اي http://www.imi.ir

 

+ نوشته شده در  شنبه بیست و هشتم دی ۱۳۸۷ساعت 18:23  توسط محمدباقر صبور  | 

بررسي كارائي طرح انتخاب مديران توسط معلمان مدرسه

محمد باقر صبور  - 1383

چكيده

اين تحقيق در شهرستان مرند انجام گرفته است در اين پژوهش 388 نفر از معلمان نمونه آماري را تشكيل مي دهند روش مطالعه در اين پژوهش تحقيق توصيفي از نوع علي ومقايسه اي مي باشد . ابراز اصلي پژوهش ، پرسشنامه بسته پاسخ است .  براي جمع آوري داده ها به مدارس مراجعه گرديد ه پرسشنامه ها در اختيار معلمان قرار داده و نحوه تكميل كردن پرسشنامه ها وعلت تحقيق به آنان توضيح داده شد . براي آزمون فرضيه ها وتوصيف ها داده ها از روشهاي آماري آزمون x2,t (خي دو ) جداول فراواني، ميانگين ، انحراف معيار ، واريانس نمودارهاي ستوني وهيستوگرام استفاده گرديده است.

مقدمه :

مديرت يك از ابعاد زندگي اجتماعي است كه از آغاز زندگي اجتماعي به اشكال متعددي وجود داشته است از زماني كه انسانها زندگي گروهي را آغاز نمودند براي گريز از بي نظمي وتامين نيازها افرادي به عنوان سرگروه پيدا شدند. مي توان گفت سرگروه همان مدير است كه به اعضاي گروه نظم مي بخشد وكارهاي افراد را در جهت رسيدن به اهداف گروه رهبري مي كند كه از دير باز به صورت سنتي وجود  داشته است.

با پيشرفت زندگي اجتماعي روابط اجتماعي پيچيده گرديد ومسائل و مشكلات جديدي پديدار شد كه متناسب با آن مديران كار آزموده وارد عمل شدند با آغاز انقلاب صنعتي علم مديريت به تدريج جهت پاسخگويي به نيازهاي جامعه صنعتي رشد و توسعه مي يافت و افراد براي بر عهده گرفتن مديريت ، به علم مختص آن مجهز مي شوند اين روند همچنان ادامه پيدا كرده و روز به روز فنون خاص مديريت جهت پيشبرد هر سازماني ابداع مي گردد تا آن سازمان هر چه بهتر و بيشتر بتواند  اهداف  خود را عملي سازد.

بدون شك مدير هر سازماني نقش كليدي آن را برعهده دارد به شرطي كه به فن مديريت مجهز باشد . به نظر مي رسد مجهز بودن به فن مديريت هر چند كه لازمه نقش مديريت است اما كافي نيست . مدير مي تواند اعضاي سازمان را در جهت نيل به اهداف سازمان رهبري كند، بين اعضاي گروه همكاري ايجاد كند ، كاركنان را  درامور سازمان مشاركت دهد كه در بين اعضاي آن سازمان مقبوليت ومحبوبيت داشته باشد . براي رفع اين مشكل از سال 1381 در مدارس   كشورطرح انتخاب مديران توسط معلمين آغاز شده است. به نظر مي رسد اين اقدام بتواند مقبوليت و محبوبيت مديران را بالا بوده و مدارس بتوانند هر چه بيشتر در جهت رسيدن به اهداف سازمان جامه عمل بپوشانند .

آزمودنيها يا شرکت كنندگان:

اين پژوهش به شيوه توصيفي واز نوع علي – مقايسه اي صورت گرفته است .

براي تعيين حجم نمونه ابتدا مدارسي كه داراي مديران انتخابي بودند مشخص شده سپس مدارسي كه از نظر اقتصادي واجتماعي مشابه با آنها بوده مشخص گرديد. سپس از بين معلمان آنها 400 نفر به صورت تصادفي انتخاب شده و پرسشنامه در بين آنان تكميل گرديد . تعداد نممونه از طريق فرمول زير بدست آمده است.

بعد از تكيمل پرسشنامه ها 12 مورد به جهت خالي بودن و علامت زدن به بيش از يك خانه در جوابها حذف گرديده است . بنابر اين حجم نمونه در اين پژوهش 388 نفر بوده است .

جدول شماره (1) پراكندگي معلمان بر اساس دوره تحصيلي

دوره تحصيلي

فراواني

درصد فراواني

ابتدايي

راهنمايي

متوسطه

156

125

107

2/40

2/32

6/27

جمع

388

100

 

ابراز مورد استفاده در اين پژوهش پرسشنامه بسته پاسخ مي باشد سئوالات بر اساس طيف كيلرت وچند جوابي تنظيم گرديده است پرسشنامه حاوي 26 سوال بوده وبي نام مي باشد  در ابتداي پرسشنامه توضيحاتي جهت جلب پاسخگويان واهداف تحقيق آورده شده است.

پرسشنامه محقق ساخته است . در ساخت پرسشنامه از الگوي پيشنهادي درجهت خود سنجي مديران (سلطاني،1377) و مهارت انسان مديران واندازه گيري ميزان آن(سلطاني ،1377) وتمرين خود سنجي مديران (پرداختچي،1377) نيز استفاده شده است براي تعيين روائي ابزار اندازه گيري آن را در اختيار دو تن از صاحب نظران قرار داده وبراي تعيين روائي سازه ه اي  نتايج پژوهش با نظريه هاي ارائه شده وساير تحقيقات مرتبط مقايسه گرديد ه است.

براي تعيين اعتبار وسيله اندازه گيري روشهاي متعددي وجود دارند . چون ابزار از چند ين مجموعه سوال تشكيل شده  وسوال هم وزن نيستند وپرسشنامه ها بي نام هستند به همين علت از آلفاي كرانباخ استفاده شده است.

ابزار اندازه گيري متناسب با سئولهاي وفرضيه ها ي پژوهش و با توجه به معرفهاي متغيرها در تغريف عمليات تنظيم گرديده است.

 

شيوه اجرا

بعد از مشخص شدن مسئله پژوهش اهداف مطالعه مطابق مسئله وبا توجه به تحقيقات انجام يافته تعيين گرديد . بر اساس اهداف مطالعه وتحقيقات انجام شده  نظريه هاي روانشناسي فرضيه هاي ارائه شده است تعاريف عملياتي متغيرهاي فرضيه ها در زير آمده است.

كارايي ميزان : در اين پژوهش كارايي مديران از طريق معرفهاي مشاركت معلمان در امور مدارس رضايت معلمان از مدير مدرسه شايستگي مديران از نظر معلمان وپيشرفت تحصيلي مدرسه سنجيده مي شود .

معرفهاي كارايي خود نيازمند معرفهاي درجه دوم هسند كه در زير آوزده مي شود .

مشاركت دادن معلمان در امور مدرسه :مشاركت  معلمان از طريق معرفهاي پذيرش متقابل  نظرات ، فرصت اظهار نظر در امور مدرسه همكاري وهمفكري معلمان مفيد بودن شوراي معلمان درحل مشكلات استفاده از نظرات معلمان درانجام وظايف شغلي و روابط انساني تقويت روحيه گروهي سنجيده مي شود.

رضايت معلمان از مدير مدرسه : رضايت معلمان از طريق معرفهاي خودداري ازتحميل نظرات به معلمان بدون تعصب قضاوت كردن در مقابل معلمان عدم استفاده از زور وتهديد توسط مدير با احترام برخورد كردن ايجاد محيط صميمي در مدرسه استفاده از تشويق وتحسين منطقي مهربان بودن با معلمان سنجيد مي شود.

 

شايستگي مديران از نظر معلمان : شايستگي مديران از طريق معرفهاي منظم بودن وبموقع حضور يافتن در سركار رسيدگي به نحوه تدريس معلمان آگاهي به اصول وفنون مديريت اهميت دادن به پيشرفت تحصيلي مدرسه وفراهم آوردن فرصت هاي ياديگري دوري از تحميل نظرات عدم استفاده از تهديد برقراري روابط انساني صحيح  استفاده از تشويق در انجام ظايف شغلي معلمان همكاري و همفكري با معلمان استفاده از عقايد ونظرات معلمان تقويت روحيه گروهي در معلمان تامين امكانات مورد نياز معلمان در امر تدريس سنجيده مي شود.

پيشرفت تحصيلي مدرسه : پيشرفت تحصيلي از طريق در صد قبولي مدرسه در خرداد 1383 سنجيده شده است .

لازم به توضيح است كه مدارس ابتدايي با يكديگر مدارس راهنمايي با هم و مدارس متوسطه نيز باهم بطور جداگانه از لحاظ پيشرفت تحصيلي مقايسه خواهند شد.

نتايج

فرضيه هاي تحقيق با روشهاي آماري متناسب با متغير ها مورد آزمون قرار گرفت وميزان همبستگي متغيرها با يكديگر تعيين گرديد. در خلال آن متغيرهاي تعديل كنندعه در رابطه با طرح انتخاب مديران مورد بررسي قرار گرفت .

فرضيه ها ي تحقيق عبارتنداز:

1-        مشاركت معلمان در امور مدارسي كه داراي مديران انتخابي هستند بيشتر از مدارسي است كه داراي مديران انتصابي هستند .

2-                    رضايت معلمان از مديران انتخابي بيشتر از مديران انتصابي است .

3-                    مديران انتخابي توسط معلمين شايستگي بيشتري از مديران انتصابي از نظر معلمان دارند .

4-        پيشرفت تحصيلي مدارس كه داراي مديران انتخاب هستند بيشتر از مدارس است كه داراي مديران انتصابي هستند .

5-                    كارايي مديران انتخابي با مديران انتصابي متفاوت است .

فرضيه اول ، سوم ، چهارم و پنجم رد شده وفرضيه دوم تائيد شده است

بحث ونيتجه گيري:

با توجه به نتايج حاصله از پژوهش از نظر معلمان مديران مدارس (انتخابي وانتصابي) از جهت مشاركت رضايت شايستگي كارائي در سطوح بالايي قرار دارند بيشتر معلمان معتقد هستند كه مديران بهتر است توسط خود معلمان انتخاب شوند . مردان نسبت به زنان تمايل بيشتري به انتخابي بودن مديران دارند .

مشاركت ورضايت معلمان شايستگي وكارائي مديران وپيشرفت تحصيلي دانش آموزان متغيرهاي هستند كه در ارتباط با انتخابي يا انتصابي بودن مديران مورد بررسي قرار گرفتند در بين اين متغيرها رضايت معلمان با انتخابي يا انتصابي بودن مديران رابطه معني داري دارد . البته تفاوت ميانگين رضايت معلمان از مديران خيلي ناچيز مي باشد .

يافته هاي اين پژوهش باتحقيقات ديگري كه در اين زمينه صورت گرفته هماهنگي دارد.

باصر (1379) و ثروتي (1381) وعشقي (1382) به اين نتيجه دست يافته اند كه اكثريت معلمان معتقد هستند كه مديران مدرسه انتخاب شوند . پژوهش حاضر نيز اين امر را تائيد كرده است بر اساس يافته اهاي باصر(1379) معلمان زن كمتر از معلمان مرد نسبت به مشاركت درانتخاب مدير علاقه نشان مي دهند. و براساس يافته هاي ثروتي (1381) بين نظر معلمان زن ومرد نسبت به طرح انتخاب مديران تفاوت معني داري مشاهده نشده و هردو گروه با اكثريت معتقد به شيوه گروهي بودند . نتايج يافته هاي اين تحقيق نيز نشان ميدهد كه زنان نسبت به مردان تمايل  كمتري نسبت به انتخابي بودن مديران از خود نشان مي دهند با اين حال اكثريت هر دو گروه با انتخابي بودن مديران موافق هستند عشقي(13829 به اين نتيجه دست يافته است كه معلمين معتقدند كه مديران انتخابي در جلب رضايت معلمان و ابجاد تفاهم وهمكاري بين آنان موفق ترند . يافته هاي اين پژوهش نيز نشان مي دهد كه معلمان رضايت بيشتري از مديران انتخابي نسبت به مديران انصابي دارند . عشقي (1382) معني داري مشاهده نشده است . يافته هاي اين تحقيق نشان مي دهد كه بين كارائي مديران انتخابي وانتصابي تفاوت  معني داري وجود ندارد يافته هاي ثروتي(1381) نشان ميد هد كه علي رغم اجراي شيوه نامه جديد انتخاب مديران در بيشتر موارد نظر اداره پررنگ وتعيين كنند ه بوده است مصاحباتي كه درحين تكميل پرسشنامه ها با معلمين صورت مي گرفت در بيشتر مدارس كه داراي مديران انتخابي بودند معلمين از  نحوه برگزاري ناراضي بوده و اذعان مي نمودند كه اداره در انتخاب مدير مدرسه نظر خود را تحميل نموده يا براي مديريت تنها يك نفر كانديدا بوده است .

مطابق نظريه اقتضاي فيدلر در رهبري كمك رهبر به اثر بخشي گروه هم به ويژگي هاي خ ود رهبر بستگي دارد وهم به مساعد بودن شرايط وموقعيتها باتوجه به اينكه شرايط و موقعيتهاي مدارس تقريباً‌مشابه بوده وعوامل متعددي از قبيل اجتماعي اقتصادي سياسي ضوابط اداري محدوديتهايي براي مديران ايجاد مي كند واين امر تاحد زيادي از بروز استعدادهاي ذاتي مديران ممانعت به عمل مي آورد واز طرف ديگر به نظر مي رسد در ساخت اداري انگيزه لازم براي مديران در نظر گرفته نشده است ايراد گرفتن از مديران كافي نيست بلكه بايد پاداشهايي متناسب با ميزان موفقيت مديران مطابق ملاكهاي عيني ومنطقي داده شود در اين حالت است كه مديران تفاوتهاي خود رانشان خواهند داد به همين علت نيز تفاوت معني داري بين مشاركت شايستگي كارائي مديران وجود ندارد .

مطابق نظريه تعاملي هلدنر (1985) معتقذ است رهبري يك خيابان دو طرف است .

فرآيندي است از نفوذ متقابل بين رهبران وپيروان در يك موقعيت معين اين رويكرد رهبري تبادلي تاكيد مي كند كه رهبران وپيروان با يكديگر تعامل دارند واينكه رهبران اثر بخش بايد به طرقي رفتار كنند كه نيازهاي پيروان آنان بر آورده شود اگر مردم احساس كنند كه فرصتي براي بيان عقايد خود دارند بيشتر احتمال دارد كه ازرهبران حمايت كنند(تايلر و همكاران 1985) .

بنابر نظريه تعاملي، مديران انتخابي مورد علاقه معلمان بوده و بين مدير معلمان نفوذ متقابلي وجود دارد . به همين علت نيز رضايت از مديران انتخابي نسبت به مديران انتصابي بيشتر است .

منابع

1-باصر . ناصر.(1379) بررسي نظرات كادر اداري ومديران و.معلمين در مورد شرايط انتخاب مديرپژوهشكده تعليم وتربيت تبريز.ص112.

2-پرداختچي ، محمد حسن.(13779 تمرين خود سنجي مديران فصلنامه مديريت در اموزش وپرورش،17،صص45،50.

3-پي رابينز، استيفن (1374) مديريت رفتار سازماني (علي پارسائيان مترجم) تهران : وزارت امور خارجه (1911).

4-ثروتي گرگري، اسداله (1381) بررسي نظرات معلمان در مورد شيوه نامه جديد انتخاب مديران آموزش وپرورش جلفا.

5-ريتزر، چورج (1374) نظريه جامعه شناسي در دوران معاصر(محسن ثلاثي ، مترجم). تهران : انتشارت علمي .

6-عشقي ، قاسم .(1382). بررسي ديدگاه معلمان دوره ابتدايي پشت به انتخاب مديران مدارس توسط كادر مدرسه پايان نامه كارشناسي ارشد. مديريت شمال غرب كشور.

7-سرمد، زهره ، وبازرگان ، عباس ، وحجازي ، الهه .(1378) روشهاي تحقيق در علوم رفتاري.تهران : نيل.

8-سلطاني ، ايرج (1377،زمستان ) الگويي پيشنهادي در جهت خود سنجي مديران . فصلنامه مديريت در آموزش و پرورش ، 20 صص37 ، 41.

9-سلطاني ، ايرج (1377،بهار) مهارت انساني مديران مدارس واندازه گيري ميزان آن فصلنامه مديريت در آموزش و پرورش ،17،صص29،34.

10-سليقه دار ، ليلا (1381) مديريت و مشاركت رشد مديريت مدرسه 3،صص4.5.

11-علاقه بند ، علي(1377 ، زمستان ) جو سازماني مدرسه فصلنامه مديريت در آموزش و پرورش..صص4و13.

12-كريمي ، يوسف (1379) روانشناسي اجتماعي تهران : ارسباران .

13-ميركمالي ، سيد محمد (1379) روابط انساني در آموزشگاه تهران : نشر يسطرون .

14-نيكنامي، مصطفي (1375،پاييز) مفاهيم كارايي اثر بخشي مديران مدارس .فصلينامه مديريت در اموزش و پرورش ، 15،صص14و1  9.

15-هومن ، حيدر علي (1371) .، پايه هاي پژوهش در علوم رفتاري .تهران : ديبا.

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم دی ۱۳۸۷ساعت 14:56  توسط محمدباقر صبور  | 

بررسی عوامل موثر بر نگرش دانش آموزان دبيرستاني به شاخه كاردانش

محمد باقر صبور- تابستان سال 1381-آموزش و پرورش مرند

چكيده

اين تحقيق در شهرستان هاي مرند، شبستر ، صوفيان وجلفا انجام يافته است ودر اين پژوهش 1055 نفر از دانش آموزان كه 544  نفر از آنان را پسران و 511 نفر از آنان را دختران تشكيل مي دهند 7/74% آنا ن از دانش آموزان شهري و 3/25% آنان از دانش آموزان روستايي انتخاب شده بودن روش مطالعه در اين پژوهش توصيفي وا ز نوع همبستگي مي باشد . ابزار اصلي پژوهش ، پرسشنامه بسته پاسخ است براي جمع آوري داده ها به مدارس مراجعه كرده و پرسشنامه هابا همكاري اولياء مدارس و دانش اموزان تكميل گرديدند. براي آزمون فرضيه ها از پيرسون ، آناليز واريانس و براي توصيف اطلاعات بدست آمده از فراواني ، درصد فراواني ، ميانگين ، انحراف معيار وآناليز واريانس تك عاملي استفاده شده است .

در اين پژوهش ، شرايط خانوادگي دانش آموزان از نظر سواد والدين، شغل پدر ، وضعيت اقتصادي خانواده ، وضعيت تحصيلي دانش آموزان ونگرش آموزان به مشاغل ، استخدام ، مهارتهاي كاردانش ، آشنايي با كار دانش در ارتباط بانگرش دانش آموزان به شاخه كاردانش مورد بررسي قرار گرفت.

مقدمه :

رشته هاي كار دانش بعد از جنگ جهاني دوم در اروپا شكل گرفت و در سال 1304 در ايران به صورت مدارس فني – حرفه اي تاسيس گرديد ودر سال 1372 ، شاخه كار دانش با هدف تربيت نيروي انساني در سطوح نيمه ماهر، ماهر ، استاد كار وسرپرست مورد نياز بخشهاي صنعت ، كشاورزي بر اساس نيازهاي توسعه اقتصادي ، اجتماعي وفرهنگي كشورتاسيس گرديد .

بررسيهاي مقدماتي كه از دانش اموزان ، مديران ، مشاوران و مسئولان كار دانش مرند به عمل آمد بيانگر نگرش منفي دانش اموزان به برخي از رشته هاي كار دانش مي باشد. امروزه كشور به نيروهاي انساني ماهر ونيمه ماهر نيازمند است كه بتواند نيازهاي شغلي جامعه را رفع كنند. از طرف ديگر ظرفيت پذيرش دانشگاه ها نسبت به شركت كنندگان محدود است. به نظر مس رسد رشته هاي كار دانش مي توانند اين مشكلات راحل كنند، به شرطي كه دانش آموزان رشته هاي كار دانش اولاً‌مهارتهاي لازم را جهت وردود به بازار كار كسب كنند . ثانياً زمينه هاي لازم جهت جذب آنان در بازار كار مهيا شو . ثالثاً‌در آمد وارزش اجتماعي آنان نسبت به بقيه مشاغل خيلي پايين نباشد .

با توجه به مطالعات مقدماتي مهمترين عوامل موثر بر نگرش دانش آموزان به شاخه كار دانش عبارت از شرايط خانوادگي از قبيل شغل پدر، سواد والدين، وضعيت اقتصادي خانواده ، وضعيت تحصيلي دانش اموزان ونگرش دانش آموزان به مشاغل ، استخدام ، مهارتهاي كار دانش ، آشنايي با رشته هاي كاردانش مي باشد.

از انجا كه عوامل مذكور، درنگرش دانش آموزان به كار دانش مي تواند موثر باشد لازم است قابليت اعتماد آن مورد بررسي قرار گيرد ، پژوهش  حاضر به اين منظور صورت گرفته است يعني براي اينكه نشان دهد اين عوامل با چه اطميناني مي توانند برنگرش دانش آموزان به شاخه كاردانش موثر باشند . تا در جهت بهبود بخشيدن به عوامل وشرايط موجود اقداماتي صورت گيرد.

پيشينه پژوهش

با  توجه به تحقيقات انجام شده ، شناخت دانش اموزان از شاخه كار دانش پايين مي باشد وبنا به نظر اگوست كنت، علم وآگاهي پيش نگري مي آورد وپيش نگري كنش . چون دانش آموزان و والدين آنا ن شناخت كافي از رشته هاي كار دانش ندارند، تمايل كمتري براي انتخاب رشته هاي كار دانش از خود نشان مي دهند . شرايط خانوادگي از قبيل سواد والدين ، شغل پدرف وضعيت اقتصادي خانواده در انتخاب رشته كار دانش موثر مي باشند (غريب،1374) به عقيده مشاوران ، معلمان ومديران دربيشتر موارد دانش آموزاني كه نمره شان براي انتخاب ديگر رشته ها نمي رسد كه دانش را انتخاب مي نمايند(متناقص مي باشد)

غريب، نشان ميدهد كه نگرش دختران مثبت تراز پسران است . در حاليكه افشاري ، به نتايج مخالف غريب دست پيدا مي كند.. وشهسواري فرد(1375) به اين نتيجه مي رسد كه بين نگرش دانش آموزان پسرو دختر نسبت به كار دانش تفاوت معني داري وجود ندارد . البته بر اساس نتابج تحقيقات به عمل آمده ، تفاوت نگرش دختران وپسران، خيلي پايين است و اين اختلاف ممكن است به روشهاي تحقيق يا شيوه هاي نمونه گيري  و احتمالاً‌به شرايط اجتماعي اقتصاد ي فرهنگي منطقه مربوط باشد .با توجه به نتايج بدست آمده از تحقيقات مذكور، دانش آموزان به رشته هاي كار دانش علاقه مند مي باشند ولي با اين حال رشته هاي كار دانش را انتخاب نمي كنند . بر اساس نظريه محرك- پاسخي ، نگرش تنها وقتي تغيير مي كند كه تقويتهاي ارائه شده براي نشان دادن رفتار تازه بيش از تقويتهاي موجود در پاسخ قديمي است (كريمي ،1379) بر اساس ناهمساني شناختي نگرش به طرف رفتاري سوق داده مي شود كه به سود يا پاداش بيشتري دست يابد كسي را (پي رابينز،1370)

يكي از دلايل انتخاب نكردن رشته هاي كار دانش توسط دانش اموزان اين است كه تحصيل در رشته  هاي كار دانش را مانعي جهت ادامه تحصيل در سطوح بالا مي دانند(غريبت ، 1379 ). بنا به نظر كاتز يك فرد نسبت به اشيائي (موضوعاتي) نگرش مثبت پيدا مي كند كه در برآوردن نيازهاي او يا در جلوگيري از رويدادهاي منفي براي وي موثر باشد(كريمي ، 1379) برخلاف تحقيات مذكور ميري چيمه (1374) به نتايج متناقضي دست يافته است . دانش آموزان با علاقه به كار دانش روي آورده اندو  روي اوردن دانش اموزان به كار دانش بخ خاطر عدم كسب شرايط ورود به شاخه كار دانش نبوده است يكي از نكات ديگري كهدر تحقيقات ذمر شده توجهي به آن نشده است فرهنگ كار در جامعه است به نظر  مي رسد در جامعه كنوني ايران دانش آموزان و والدين آنان بيشتر به مشاغل دولتي و استخدام رسمي علاقه مند هستند ورشته هاي كار دانش را مترارف با شتغال آزاد مي پندراند اين امر در نگرش دانش اموزان نسبت به شاخه كار دانش تاثر منفي دارد در جامعه ماتحصيل را بيشتر به خاطر استخدام     مي پذيرند نه به عنوان راهي براي كسب مهرت جهت اشتغال در جامعه اين نگرش است كه زمان لازم دارد تا تغيير كند بنابراين عوامل متعديد يدر نگرش دانش آموزان به رشته هاي كار دانش موثر است البته دانش آموزان نسبت به برخي از رشته هاي كار دانش نگرش مثبتي دارند، به نظر مي رسد كه آن رشته هايي از كار دانش كه به مشاغل با ارزش اجتماعي منتهي مي شدند نگرش مثبت تري دارند ولي برخي رشته هاي كار دانش را دانش آموزان از روي اجبار پذيرفته انداز طرف ديگر رشته  هاي كاردانش واهميت آنها براي جامعه و دانش اموزان هنوز ناشناخته است بيشتر خانواده ها كه درتعيين انتخاب رشته فرزندان خود دخالت دارند آگاهي چنداني از شاخه كار دانش ندازند . به نظر مي رسد با توجه به تحقيقات انجام شده و نظريه هاي مذكور، اگر اين رشته ها بتوانند دررفع نيازها و رسيدن به اهداف دانش آموزان كمك مي كنند و آن اهداف از تاييد اجتماعي لازم بر خوردار باشند وبه دانش آموزان وخانواده هاي آنان آگاهي هاي لازم داده شود وخانواده دانش آموزان آن رامورد تائيد قرار دهند احتمال مي رود نگرش دانش آموزان نسبت به‌ان رشته ها بهبود يابد . ولي زمان لازم  است تا فارغ التحصيلان رشته هاي كار دانش به اهداف وتائيد اجتماعي برسند و خود را درجامعه نشان دهند.

آزمودنيها يا شركت كنندگان

اين پژوهش به شيوه توصيفي و از نوع همبستگي صورت گرفته است شيوه نمونه گيري در اين پژوهش طبقه اي نسبي است .64 مدرسه به عنوان گروه نمونه گرديده واز هر مدرسه به طو رمتوسط 4 كلاس و از هر كلاس بطو ر متوسط 4 نفر انتخاب شد ه است . جامعه آماري به دانش آموزان آموزش متوسطه در شهرستان هاي مرند، شبستر ، صوفيان وجلفا در سال تحصيلي 81-1380،22862 نفر بوده است.

حجم نمونه

حجم نمونه براساس رشته تحصيلي ، پايه تحصيلي ، جنسيت ، شهرستان محل سكونت تقريباً‌متناسب با جامعه آماري انتخاب گرديده است تا نمونه معرف جامعه باشد .

 

 

ابزار پژوهش

ابزار پژوهشت در اين تحقيق پرسشنامه است . پرسشنامه مورد استفاده دراين پژوهش از نوع پرسشنامه منظم وبسته پاسخ بوده، كه سوالهاي وپاسخهاي متفاوت مربوط به سوالات قبلا تهيه شده بود. پرسشنامه حاوي 40 سوال بود ه و بي نام است در ابتداي پرسشنامه توضيحاتي در مورد اهداف تحقيق و جلب مشاركت دانش آموزان آورده شده است . پرسشنامه بر اساس معرفهاي تعيين شده در تعارف عملياتي تهيه شده ومحقق ساخته مي باشد . سوالات به صورت يك مقياس چند درجه اي مانند مردود نشدن ، يك بار، سه بار، چهاربار، وبيشتر يا برا ساس نگرش سنج طيف ليكرت ، كاملاً‌موافقم ، موافقم ، كمي موافقم ، مخالفم ، كاملاً‌مخالفم تنظيم شده بودند.

چند نمونه از سوالهاي در زير آورده مي شود.

-                      تا  به حال درچند سال مردود شده ايد؟

-                      خانواده شما تا چه حد شما را براي انتخاب رشته هاي كار دانش تشويق كرده اند؟

-                      چند نمونه از نگرش سنج در زير آورده مي شود.

-                      تحصيلات دانشگاهي راهي براي رسيد ن به مشاغل مهم هستند .

-         در عمل رشته هاي كار دانش با ديگر دشته هاي تحصيلي از نظر كسب مهارت جهت وارد شدن به بازاركار چندان تفاوتي ندارند.

براي تعيين روائي محتوائي، براي اينكه وسيله اندازه گيري مورد استفاده واقعاً‌ متغيرههاي مورد نظر را بسنجند ، ابزار اندازه گيري در اختيار دو تن از محققين قرار گرفت وبانظر آنان سؤالات مشابه حذف گرديد وشكل برخي از سوالاتي تغيير يافت – وبدين ترتيب ابزار دقيق تري جهت اندازه گيري متغيرها تهيه گرديد . براي تعيين روايي سازه اي ، تئوريهاي در مورد رابطه متغيرها گرد آوري شده است تا مشخص شو دكه فرضيه ها مطابق تئوريها مي باشند يا نه . اگر پژوهش بر خلاف نظريه را تائيدكند. در آن صورت احتمال دارد وسيله اندازه گيري ، چهار چوب نظري طرح وروش تحقيق ايراد داشته باشد كه بايد جهت رفع اين دوگانگي به اين عوامل توجه كرد(سرمد، 1378) به علت بي نام بودن پرسشنامه ، هم وزن نبودن سوالات، به جز روش آلفاي كرانباخ ، ديگر روشها محدوديت دارند. به همين دليل به نظر مي رسد روش آلفاي كرانباخ در ابزارهايي كه از چندين مجموعه سوال يا خرده ابزار تشكيل شده است بهترين روش باشد. براي تعيين ضريب پاياني كل آزمون يا اعتبار و سيله اندازه گيري از روش آلفاي كرانباخ استفاده شده است(سيف، 1378) و آلفاي محاسبه شده 97% مي باشد.

شيوه اجرا

بعد از مشخص شدن مسئله پژوهش ، اهداف مطالعه مطابق مسئله و با توجه به تحقيات انجام شده تعيين گرديد . براساس اهداف مطالعه وتحقيقات انجام شده ونظريه هاي روانشناسي، جامعه شناسي فرضيه هايي جهت بررسي مسئله تحقي ارائه شد. در مورد متغيرهاي فرضيه هاتعاريف نظري وعملياتي صورت گرفت . تعاريف عملياتي در زير آورده مي شود.

وضعيت اقتصادي خانواده ؛ منظور از وضعيت اقتصادي خانواده، در آمد ماهيانه خانواده ، قيمت خانه ، وضعيت مسكن از نظر مالكيت مصالح بكار رفته در نماي ساختمان ، داشتن اتومبيل شخصي و قيمت آن مي باشد دانش آموزان براساس معرفهاي وضعيت اقتصادي حداقل 4 وحداكثر 27 امتياز دريافت مي كنند كه نشانگر وضعيت اقتصادي خانواده مي باشد.

وضعيت شغل پدر، شغل پدر دانش اموزان بر اساس داده هاي تحقيق به كارگر ، كشاورز ، راننده ، بازاري ، كارمند ، زيرديپلم و بيكار تقسيم شده است . كه به ترتيب كد 1الي 7 به آنها اختصاص داده شده است/

سواد والدين، سواد پدر و مادر دانش آموزان به بيسواد ، ابتدايي، راهنمايي، متوسطه ، فوق ديپلم، ليسانس وبالاتر تقسيم شده است. كه به ترتيب كد 1 الي 6 اختصاص يافته است.

وضعيت تحصيلي دانش آموزان ؛ منظور وضع تحصيل دانش آموز نسبت به دانش آموزا ن ديگر از جهت مردود شدن، تجديد آوردن در سالهاي گذشته و معدل سال گذشته سنجيده شده است. براساس معرفهاي وضعيت تحصيلي ، دانش آموزان 3 الي 15 امتياز دريافت مي كنند. به اين ترتيب وضعيت تحصيلي دانش آموز مشخص مي گردد.

آشنايي دانش آموزان با رشته هاي كار دانش ؛ بر اساس دفعات بازديد از مراكز كار دانش ، صحبت كردن اوليا مدارس در مورد رشته هاي كار دانش ، صحبت كردن والدين دانش آموزان درمورد رشته هاي كار دانش، نام بردن رشته هاي كار دانش موجود در شهرستان سنجيده مي شود . دانش آموزان در مورد رشته هاي كار دانش ، نام بردن رشته هاي كاردانش موجود در شهرستان سنجيده مي شود  . دانش آموزا بر اساس معرفهاي اين متغير حداقل 3 وحداكثر 17 امتياز در يافت مي كنند. به اين ترتيب ميزان آشنايي دانش آموزان با رشته هاي كا ردانش اندازه گيري مي شود.

نگرش دانش آموزان به ادامه تحصيل ، بر اساس اشتغا ل امكان اشتغال فارغ التحصلان دانشگاهها نسبت به فارغ التحصيلان رشته هاي كار دانش ، در آمد فارغ التحصيلان دانشگاهها نسبت به فارغ التحصيلان رشته هاي كاردانش ، تحصيلات دانشگاهي راهي براي رسيدن به مشاغل مهم از نظر دانش آموزان اندازه گيري مي شود. بر اساس معرفهاي اين متغير دانش آموزان 3 الي 15 امتياز در يافت مي كنند.

نگرش دانش اموزان به استخدام ؛ امكان استخدام فارغ التحصيلان رشته هاي كار دانش نسبت به فارغ التحصيلان ديگر رشته ها در مراكز دولتي و خصوصي ، امكان اشتغال فارغ التحصيلان رشته هاي كار دانش نسبت به ديگر رشته ها در بازار ، آزاد ، امكان استخدام فارغ الحصيلان رشته هاي كار دانش در مشاغل خيلي مهم سنجيده مي شود. دانش اموزان مطابق معرفهاي اين متغير 3 الي 15 امتياز دريافت مي كنند.

نگرش دانش آموزان به مشاغل ، اهميت مشاغل آزاد نسبت به استخدام در موسسات دولتي و خصوصي اهميت مشاغل آزاد نسبت به مشاغل دولتي ، ارزش اجتماعي مشاغل دولتي نسبت به مشاغل آزاد از نظر دانش آموزان اندازه گيري مي شود. دانش آموزان بر اساس معرفهاي اين متغير 3 الي 15 امتياز دريافت مي كنند.

نگرش دانش آموزان نسبت به فارغ التحصيلان ديگر رشته ها در مراكز دولتي وخصوصي ، امكان اشتغال فارغ اتحصيلان رشته هاي كار دانش نسبت به ديگر رشته ها در بازار آزاد ، امكان استخدام فارغ التحصيلان رشته هاي كار دانش در مشاغل خيلي مهم سنجيده مي شود. دانش آموزان مطابق معرفهاي اين متغير 3 الي 15 امتياز دريافت مي كنند.

نگرش دانش آموزان به مشاغل ، دولتي ، ارزش اجتماعي مشاغل دولتي نسبت به مشاغل آزاد از نظر دانش آموزان اندازه گيري مي شود. دانش اموزان برا ساس معرفهاي اين متغير 3 الي 15 امتياز دريافت مي كنند.

نگرش دانش آموزان نسبت به مهارتهاي كسب شده در رشته هاي كار دانش ، براساس كسب مهارتهاي لازم جهت وارد شدن به بازار كار ، مشغول شدن درمهارت كسب شده ، تفاوت نداشتن شاخه كار دانش با ديگر رشته هاي آموزش متوسطه از نظر كسب مهارت سنجيده شده است . دانش اموزان بر اساس معرفهاي اين  متغير 3 الي 15 امتياز دريافت مي كنند.

نگر ش دانش آموزان به شاخه هاي كار دانش انتخاب رشته هاي كا ردانش از روي علاقه ، ادامه تحصيل در دانشگاه ، انتخاب كاردانش به خاطر نرسيد ن نمره به ديگر رشته ها، ارزش اجتماعي دانش آموزان كا ردانش تحصيل در كار دانش به عنوان مانعي جهت رسيد ن به درجات بالاي عملي از نظر دانش آموزان اندازه گيري شده است. بر اساس معرفهاي اين متغيردانش آموزان 5 الي 25 امتياز دريافت مي كن.د.

پرسشنامه تهيه شد. سپس با راهنمايي اساتيد نكات ضعف و مبهم آن رفع گرديد . با توجه به فرضيه ها وسطوح اندازه گيري متغيرها ، روشهاي آماري مورد نياز جهت آزمون فرضيه ها وتوصيف اطلاعات بدست آمده انتخاب شدندبرا ي جمع آوري داده ها به مدارس مراجعه گرديد. پرسشنامه ها در اختيار دانش آموزان قرارد گرفت وجهت جلب مشاركت آنان سخناني ايراد گرديد. اولياء مدارس و دانش آمزوان همكاري هاي لازم را مبذول داشتند وهيچگونه مشكلي پيش نيامد. هر روز داده ها رااستخراج كرده وجهت دادن به كامپيوتر آماده مي شد. بعد ازتمام شدن پرسشنامه ، اطلاعات به كامپيوتر وارد گرديد وروشهاي آماري جهت ازمون فرضيه ها وتوصيف اطلاعات برا ساس سطوح اندازه گيري متغيرها انتخاب شده واز طريق كامپيوتر محاسبات لازم صورت گرفت. سپس نتايج بدست آمده بر اساس نظريات وتحقيقات ديگر تجزيه وتحليل گرديد.

نتايج:

فرضيه هاي تحقيق با روشهاي آماري متناسب با متغيرها موردآزمون قرار گرفت و ميزان همبستگي متغيرها بايكديگر تعيين گرديد. درخلال آن متغيرها تعديل كننده در رابطه بانگرش دانش آموزان به شاخه كار دانش مورد بررسي قرار گرفت.، نتايج زيربدست آمده است .

فرضيه اول : وضعيت اقتصادي خانواده دانش آموزان بانگرش آنان نسبت به شاخه كاردانش رابطه وجود دارد.

وضعيت اقتصادي خانواده دانش آموزان به عنوان متغير مستقل در سطح فاصله اي بوده ونگرش دانش آموزان به شاخه كار دانش نيز درسطح فاصله اي است به همين علت براي آزمون فرضيه از همبستگي پيرسون استفاده گرديد. رابطه اين دو متغير در سطح 5% معني دار نيست . فرض صفر تائيد شده وفرض اصلي رد مي گردد. بنابراين بين وضعيت اقتصادي خانواده دانش آموزان ونگرش آنان نسبت به شاخه كار دانش رابطه هاي وجود ندارد .

فرضيه دوم : بين وضعيت شغلي پدر دانش آموزان و نگرش آنان نسبت به شاخه كاردانش تفاوت وجود دارد.

وضعيت شغل پدر دانش آموزان به عنوان متغير مستقل درسطح اسمي بوده ونگرش دانش آموزان به شاخه كاردانش در سطح فاصله اي است . براي آزمون تفاوت ميانگينهاي از آناليز واريانس استفاده شده است . تفاوت ميانگينها در سطح 5% معني دار نبوده وفرض صفر تائيد شده ودر فرض اصلي رد مي گردد. بنابراين بين شغل پدر دانش اموزان ونگرش دانش آموزان به شاخه كار دانش تفاوتي وجود ندارد.

فرضيه سوم : بين سواد والدين دانش آموزان ونگرش آنان نسبت به شاخه كار دانش تفاوت وجود دارد. وضعيت سواد والدين به عنوان متغير مستقل درسطح اسمي بوده ونگرش دانش آموزان به شاخه كار دانش در سطح فاصله اي است .براي آزمون تفاوت ميانگينها از آناليز واريانس استفاده شده است.

تفاوت ميانگينها در سطح 5% معني دار نبوده وفرض صفر تائيد شده و فرض اصلي رد مي گردد.

فرضيه چهارم : وضعيت تحصيلي دانش آموزان با نگرش آنان نسبت به شاخه كار دانش رابطه دارد. وضعيت تحصيلي دانش آموزان در سطح فاصله اي بوده و نگرش دانش آموزان به شاخه كاردانش نيز در سطح فاصله اي مي باشد. براي آزمون فرضيه از همبستگي پيرسون استفاده شده است . رابطه اين دو متغير درسطح 5% معني دار نيست ، فرض صفر تائيد شد ه وفرض اصلي رد مي گردد.

فرضيه پنجم: ميزان آشنايي دانش اموزان با رشته هاي كار دانش تا ثيري بر نگرش آنان نسبت به شاخه كاردانش موثر است.

هردو متغير در سطح فاصله اي بوده وبراي آزمون فرضيه وتعيين ميزان همبستگي از آزمون پيرسون استفاده شده است . بين اين دو متغير درسطح 1% رابطه معني دار وجود دارد. فرض صفررد شده وفرض اصلي با اطمينان 99% تائيد مي شود.

فرضيه ششم : بين نگرش دانش آموزان به مشاغل با نگرش آنان نسبت به شاخه كار دانش رابطه وجود دارد .

هر دو متغير درسطح فاصله اي بوده وبراي آزمون فرضيه از همبستگي پيرسون استفاده شده است . بين اين دو متغير درسطح 5% رابطه معني داري وجود دارد. فرض صفررد شده وفرض اصلي با اطمينان95% تائيد مي گردد.

فرضيه هفتم : بين نگرش دانش آموزان به ادامه تحصيل درسطوح دانشگاهي بانگرش آنان به شاخه كار دانش رابطه وجوددارد.

هر دو متغير درسطح فاصله اي بوده وبراي آزمون فرضيه از آزمون پيرسون استفاده شده است بين اين دو متغير درسطح 1% رابطة معني داري وجو د داردبنابراين فرض صفر رد شده وفرض اصلي با نسبت به شاخه كار دانش رابطه وجود دارد.

فرضيه هشتم : بين نگرش دانش آموزان به مهارتهاي كسب شده در رشته هاي كار دانش بانگرش  آنان نسبت به شاخه كار دانش رابطه وجود دارد.

هر دو متغير درسطح فاصله اي بود ه وبه همين دليل براي آزمون فرضيه از همبستگي پيرسون استفاده شده است . رابطه اين دو متغير در سطح 1% معني دار مي باشد . فرض صفر رد شده وفرض اصلي بااطمينان 99% تائيد مي شود.

فرضيه نهم : بين نگرش دانش آموزان به استخدام فارغ الحصيلان رشته هاي كار دانش نسبت به رشته هاي آموزش متوسطه بانگرش آنان نسبت به شاخه كار دانش رابطه وجود دارد.

اين دو متغير درسطح فاصله اي بوده بنابراين براي آزمون فرضيه از همبستگي پيرسون استفاده شد ه است . رابطه اين دو متغير در سطح 1% معني دارمي باشد . فرض صفر رد شده وفرض اصلي با اطمينان99% تائيد مي گردد.

بحث ونتيجه گيري

با توجه به نتايج حاصله از پژوهش ، شرايط خانوادگي از قبيل شغل پدر، سواد والدين ، وضعيت اقتصادي خانواده بانگرش دانش آموزان نسبت به شاخه كار دانش رابطه اي ندارند. ولي همين عوامل خانوادگي در انتخاب رشته تحصيلي موثر هستند با توجه به نظر يه همساني شناختي اين تناقص ودو گانگي قابل توجيه است. «لئون فستينگر» معتقد است كه هر فرد با توجه  به موارد زيرمي كوشد تا ناهماني در رفتار خود راكاهش دهد. اهميت عنصر يا عاملي كه باعث ايجاد ناهمساني در رفتار مي شود، ميزان يا مقداري كه وي مي تواند بر آن عامل ياعنصر اعمال نفوذ كند وميزان سود يا پاداشي كه از اين رفتارهاي متفاوت بدست مي آورد . هر چند كه شرايط خانوادگي با نگرش دانش آموزان به شاخه كار دانش رابطه معني داري ندارد اما درعمل دانش آموزاني كه از شرايط خانوادگي مطلوب تري برخوردار هستند رشته هايي را انتخاب مي كنند كه از مزاياي اجتماعي بالاتري برخوردار هستند.

بر اساس تحقيقات انجام شده در اين زمنيه ، وضعيت اقتصادي خانواده ها ، در روي آوردن دانش آموزان به تحصيل در كار دانش تأثير داشته است(ميري چمپه، 1374). عوامل خانوادگي ، يعني سطح تحصيلات والدين به خصوص پدر، شغل والدين ، در آمد خانواده ، محل سكونت امكانات مالي و رفاهي خانواده ، كه بر دانش آموزان سيطره دارند مي توانند با ايجاد بينش ، دانش آموزان را به سوي انتخاب صحيح هدايت كنند وبرعكس .(هيبت الهي .1372) مي توان گفت تقريباً‌ كليه تحقيقات انجام شده د راين زمينه رابطه شرايط خانوادگي را با انتخاب رشته تحصيلي تائيد كرده اند.

يكي ديگر از عوامل موثر در انتخاب تحصيلي، وضعيت تحصيلي دانش آموزان  مي باشد. بيشتر تحقيات انجام شدعه در اين زمينه رابطه اين اين دو متغير را تائيد كرده اند . در اين پژوهش نيز اين دو متغير با اطمينان 99 درصد با يكديگر رابطه دراند. ولي با اين حال بين وضعيت تحصيلي دانش آموزان و نگرش آنان به شاخه كار دانش رابطه معني دار ي وحود ندارد دانش آموزان زرنگ بيشتر رشته هايي را انتخاب مي كنند كه از مزاياي اجتماعي لازم بر خوردار هستند و دانش آموزان ضعيف به خاطر محدوديت در انتخاب رشته به كاردانش يا علوم انساني روي مي آورند.«بنا به عقيده مشاوران، دانش آموزان علاقه كمي به انتخاب رشته كاردانش دارند وبيشتر آنا ن به دليل عدم كسب ضوابط ساير رشته ها به اجبار به انتخاب اين رشته مي پردازند» (افشاري،1375).

يكي از عوامل موثر برنگرش دانش آموزان به شاخه كار دانش ، ميزان آشنايي وآگاهي دانش آموزان در مورد رشته هاي كار دانش است.«علاوه بر نيازها كه در ايجاد نگرشهاي شخصي موثرند ، اطلاعاتي كه شخص كسب مي كند نيز در ايجاد وشكل گيري نگرشهاي ا و موثر هستند.  اطلاعات از طريق خانواده ، مدرسه ، جامعه ، رسانه هاي جمعي و... براي افراد بدست مي آيد (كريمي، 1379)

با توجه به اينكه نگرش نظامي بادوام است . نگرش كلي افراد از نگرشهاي جزئي تشكيل شده است كه اين نگرشها بطور سيستمي با يكديگر د رارتباط متقابل هستند ويكديگر را تحت تاثيرقرار مي دهند نگر ش دانش آموزان به مشاغل ، استخدام، ادامه تحصيل ، مهارتهاي كسب شده در كاردانش از جمله نگرشهايي هستند كه بانگر ش دانش آموزان به كاردانش از جمله نگرشهايي هستند كه بانگرش دانش آموزان به كار دانش در ارتباط هستند . نتايج بدست آمده از اين پژوهش نشان مي دهد كه نگر ش دانش آموزان به مشاغل ، استخدام ، ادامه تحصيل ومهارتهاي كسب شده با اطمينان 99 درصد بانگرش دانش آموزان با شاخه كار دانش رابطه داردند .

بر اساس تحقيات انجام شده اميد زودتر دست يافتن به اشتغال و در آمد باعث روي آوردن دانش آموزان به تحصيل در كار دانش شده است . (مير يچمپه،1374) نزديك به 88 در صد از دانش آموزان عنوان كرده اند كه علاقه زيادي به ادامه تحصيل دارند واين تمايل نقش تعيين كننده اي د رانتخاب رشته تحصيلي آنان دارد. همچنين نبودن امكان ادامه تحصيل مناسب در شاخه كار دانش تاثير زيادي در انتخاب نكردن اين شاخه بوسيله دانش آموزان نظري شده است . تعداد زيادي از دانش آموزان شرايط مراكز مهارت آموزي را در انتخاب نكردن شاخه كار دانش بوسيله دانش آموزان موثر داشته اند.(غريب، 1374)به نظر مي رسد كه اطلاع دانش آموزان از سرنوشت تحصيلي خود و پرداختن به اشتغال با استفاده از رشته هاي مهارتي سبب علاقه مندي داوطلبان بيشتر ي نسبت به رشته هاي كار دانش مي شود (افشاري، 1375) برخلاف نظر مسئولان ستادي شاخه  كاردانش فقط 72 درصد دانش آموزان شاخه كار دانش در انتظار مشاغل مرتبط با رشته تحصيلي خود هستند (نويدي، 1375) در زمينه استخدام رشته هاي كار دانش بايد گفت كه درحال حاضر كار فرمايان بخشهاي دولتي وغير دولتي الزامي در بكارگيري دارندگان مدركت تحصيلي خاص ندارند . واين امر باعث شده است كه دارندگان گواهي نامه هاي مهارت و يا ديپلم فني وحرفه اي در بسياري از موارد از يافتن كار حيطه تخصص خود محروم باشند . (نجفي 1370)

در جريان فعاليتهاي فرد براي رفع نياز خود ، موانع و مشكلاتي بر سر راه او قرار مي گيرند كه نگرشهاي ويژه اي رادر او بوجود مي آورند. نسبت به اشياء عوامل ، وسايل واشخاص كه نياز او را بر مي آوردند و وي را به هدفهايش مي رسانند. نگرشهاي موافق، ونسبت به موانعي كه سرراه او به هدفهايش مي شوند، نگرشهاي منفي پيدا مي كند . يكي ديگر از عوامل موثر در نگرش افراد نياز تائيد اجتماعي است . علاوه برنيازها كه در ايجاد نگرشهاي شخص موثرند اطلاعاتي كه شخص كسب مي كند نيز درايجاد  شكل گيري نگرشهاي او موثر هستند. بر اساس نظريه محرك – پاسخي به تغيير نگرش آن است كه تقويت كننده هاي ارائه شده براي تغيير نگرش بايد قويتر از تقويت كننده هايي باشند كه وضع موجود را حفظ مي كنند اگر نگرش كسب شده اوليه منفي باشد، نگرش جديد تنها هنگامي مثبت خواهدبود كه اتخاذ موضع جديد در بر دارنده مشوق بيشرتي باشد براساس نظريه كاتز- يك فرد نسبت به اشيائي (پديده هايي) نگرش مثبت پيدا مي كند كه در برآوردن نيازهاي اويادر جلوگيري از رويدادهاي منفي برا ي اوموثر باشند . و براساس نظريه قضاوت اجتماعي – پيامهايي كه  نزديك به موضع خود فرد باشند جذب مي شوند و نيازي به تغيير نگرش واقعي او نيست . از سوي ديگر پيامهايي كه كاملاً‌نقطه مخالف موضع شخص باشند . احتمالاً‌در گستره طرد وي قرار مي گيرند . ومورد پذيرش واقع نشد ه و در نتيجه تغيير نگرش برا ي آنها لازم نيست . در بين اين دو حد افراطي ، وقتي پيامها د رحوزه عدم التزام مشخص قرار گيرند، اثرات متقاعد كنندگي آنها بايد حداكثر باشد نتايج تحقيقات عمدتاً‌در جهت تائيد اين پيش بيني بوده است(كريمي، 1379)

انسان موجود پيچيده اي است وداراي خواستها وتمايلات متفاوتي مي باشد. عليرغم سعي و تلاش محقق، ممكن است نتايج تحقيق را تحت تاثير قرار داد ه باشند . جامعه آماري محدود به شهرستانهاي مرند ، صوفيان ، جلفا است. بنابراين شهرستانهايي كه از لحاظ اقتصادي اجتماعي مشابه اين شهرستان ها هستند . نتايج تحقيق قابليت تعميم دارد.

با توجه به نتايج تحقيق پيشنهاد مي شود موسسات توليدي ، خدماتي دولتي وخصوصي در استخدام نيروي انساني براي فارغ التحصيلان رشته هاي كا ر دانش تسهيلاتي ايجاد شود . بهتر است امكان ادامه تحصيل براي دانش آموزان رشته هاي كار دانش در سطوح دانشگاهي فراهم گردد. از اولياء مدارس كار دانش خواسته شود كه دانش آموزان را به خاطر روي آوردن به اين شاخه تحقير نكنند . با احداث مراكز مشابه روزي كار دانش ، امكان تحصيل روستائيان نيز در آن ايجاد گردد. بهتر است منابع امتحاني كنكور كارداني فني – حرفه اي براي رشته هاي مختلف كار دانش بررسي شود و وضعيت اشتغال واستخدام فارغ التحصيلان شاخ كار دانش وفني – حرفه اي مورد تحقيق قرار گيرد .

 

منابع 

1-        افشار ي، علامحسين (1375) نظرات دبيران مشاور و دانش آموزان در رابطه با برخي از عوامل گرايش با شاخه كار دانش نظام جديد متوسطه در شهرستان دزفول.چكيده تحقيقات آموزش فني وحرفه اي .تهران :پژهشكده تعليم وتربيت.

2-        پي، رابينز ، (1374) ،مديريت رفتار سازماني(علي پارسائيان ،  مترجم) تهران : وزارت امور خارجه .(1911)

3-                    تكميل همايون ، غلامحسين (1374) انتخاب رشته تحصيلي.فصلنامه كاردانش ،24 ص11.

4-        دبيرستانهاي شهرستان بوشهر نسبت به انتخاب شاخه كار دانش .چكيده تحقيات آموزش فني و حرفه اي . تهران :پژوهشكده تعليم وتربيت .

5-        سرمد ، زهره ، وبازرگان ،عباس ، وحجازي ، الهه .(1378) روشهاي تحقيق در علوم رفتاري .تهران :نيل .

6-                    سيف ، علي اكبر.(1378).روشهاي اندازه گيري وارزشيابي . تهران :نيل .

7-        شهسواري فرد ، عباس (1375) ميزان علاقه مندي دانش آموزان شاخه كار دانش دبيرستانهاي شيراز نسبت به شاخه كاردانش در سال تحصيلي 75-74.چكيده تحقيقات آموزش فني و حرفه اي .تهران : پژوهشكده تعليم وتربيت .

8- غريب، محمد حسن (13749 نگرش دانش آموزان نظام جديد آموزش متوسطه نسبت به شاخه كار دانش در دبيرستانهاي شهرستان اراك درسال تحصيلي 75-74 چكيده تحقيقات آموزش فني و حرفه اي .تهران :پژوهشكده تعليم وتربيت .

9-فرهنگ كار ونظام تعليم وتربيت (1371، زمستان) فصلنامه كار دانش ،22صص10،11.

10- كريمي ، يوسف(1379) روانشناسي اجتماعي تهران : ارسباران

11- ميري چيمه ، سيد رضا (1374) علل روي آوردن دانش آموزان به آموزشهاي كار دانش ، از ديدگاه دانش آموزان شهر تهران چكيده تحقيات آموزش فني و حرفه اي . تهران : پژوهشكده تعليم و تربيت .

12-نادري ، عزت اله ، وسيف نراقي، مريم (1364) روشهاي تحقيق در علوم انساني.تهران : پنگوئن .

13- نجفي ، محمد علي (1370) استخدام نيروي انساني فصلنامه كا ردانش.20 ص17.

14- نويدي ، احد (1375) رابطه بين رشته تحصيلي شغل مورد انتظار دانش آموزان شاخه كار دانش در شهر تهران :چكيده تحقيقات آموزش فني وحرفه اي .تهران : پژوهشكده تعليم  تربيت .

15- هومن ، حيدر علي (1371) پايه هاي پژوهش درعلوم رفتاري تهران : ديبا .

16- هيبت الهي ، سيد محمد ، (1372) علل گرايش دانش آموزان مقطع متوسط شهرستان سنندج به رشته هاي  مختلف تحصيلي در سال تحصيلي 72-71 چكيده تحقيقات آموزش فني و حرفه اي .تهران : پژوهشكده تعليم وتربيت .

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم دی ۱۳۸۷ساعت 14:54  توسط محمدباقر صبور  | 

نظم چیست ؟

همه پدیده ها  و بین اجزای پدیده ها و روابط بین پدیده ها در همه حال نظم حاکم است . نمی توان حالتی را در نظر گرفت که نظم نباشد . بر روابط انسانی نیز همیشه نظم حاکم است . منظور از نظم این است که بر همه چیز و تمامی روابط قانون حاکم است . چه آنهایی که مطابق نظر ما هستند و چه آنهایی که مطابق خواست ما نیستند . اگر غیر این فکر بکنیم در مواجهه با مسائل با مشکل مواجه خواهیم شد . برای حل هر مسئله ای باید بدانیم که بر آن مسئله قانون خاصی حاکم است .

آنچه ما فکر می کنیم بی نظمی است. بی نظمی نیست بلکه نظم جدید است. برای مثال وقتی کلاس درس برای دانش آموزان جذاب و مورد استفاده است و معلم از ویژگی های لازم معلمی برخوردار است در کلاس شلوغی صورت نمی گیرد ؛ اما اگر آن شرایط تغییر کند کلاس برای دانش آموزان خسته کننده بوده و مطالب درس تکراری یا غیر قابل استفاده باشد و یا معلم از ویژگی های معلم واقعی برخوردار نباشد دانش آموزان کلاس شلوغی خواهند کرد. بنابر این شلوغی دانش آموزان نظم جدیدی است که نتیجه شرایط جدید است. می توان نتیجه گرفت که هر پدیده اجتماعی متناسب با شرایط و عوامل خاصی بروز و ظهور می کنند. و این چنین نیست که هر چیزی مطابق میل ما باشد نظم است و در غیر این صورت بی نظمی می باشد.        

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم دی ۱۳۸۷ساعت 14:51  توسط محمدباقر صبور  | 

بررسي عوامل موثر بر خود پنداري مثبت دانش آموزان در ارتباط با پيشرفت تحصيلي

محمد باقر صبور

 

آموزش و پرورش  شهرستان مرند

 

چكيده :

 

این پژوهش با عنوان « بررسی عوامل مؤثر بر خودپنداری مثبت دانش آموزان در ارتباط با پیشرفت تحصیلی » در شهرستان مرند ، در بهارسال 1386 برای رسیدن به اهداف زیر اجرا شده است .  برآورد میزان تأثیرات روابط انسانی والدین با فرزندان ، روابط انسانی اولیاء مدرسه با دانش آموزان، روابط همسالان با یکدیگر در ایجاد  خود پنداری مثبت آنان و بر آورد میزان ارتباط خود پنداری مثبت دانش آموزان در ارتباط  با پیشرفت تحصیلی آنان.  

 برای اجرای پژوهش 1014 نفر از دانش آموزان دوره متوسطه و پیش دانشگاهی براساس نمونه گیری تصادفی طبقه ای از رشته ها و پایه های مختلف انتخاب گردیدند. ابزار مورد استفاده در این پژوهش پرسشنامه بسته پاسخ می باشد. سؤالات بر اساس طیف لیکرت با توجه به آزمونهای خود پنداری را جرز ، و عزت نفس کوپر اسمیت تنظیم شده است .

1- مقدمه :

يكي از اهداف بشري پيشرفت فردي و اجتماعي است هر فردي گرايش فطري به خود شكوفايي دارد. شكوفايي استعدادهاي فردي ، پيشرفتهاي فردي و اجتماعي را به دنبال خواهد داشت . انسان موجودي است كه از آغاز زندگي اجتماعي در شكوفا كردن استعدادهاي خود كوشش كرده است اما به نظر مي رسد به دليل  فرهنگي آنچنان كه شايسته است نتوانسته به وظيفه ي خطيرش د راين زمنيه عمل نمايد.

در جامعه ي امروزي خانواده مدرسه ، همسالان، رسانه هاي جمعي در اجتماعي كردن افراد نقش دارند. ودر شناساندن استعدادهاي دروني به افراد تلاش مي كنند ولي آنچنان كه مطلوب است   دراين زمينه به شيوه درستي عمل نمي شود. به نظر مي رسد پرداختن به چنين موضوعاتي مي تواند زمينه را براي خود شكوفايي افراد  مهيا نمايد.

خود پنداري يكي از جنبه هاي مهم انساني است كه به شناسايي ويژگي هاي خود انسان پرداخته و نكات قوت وضعف انسان را مشخص مي نمايد.«با توجه به نظر يه ي تعامل گرايي، هر فردي خود را در آيينه ي ديگران مي بيند و مي شناسد.  علاوه بر ويژگي هاي ارثي و زيستي كه به صورت ژنتيكي  به افراد منتقل مي شود از طريق محيط ودر ارتباط با ديگران به ويژگي هاي خود پي مي برد. .» (رجب زاده 1380)ولي در بيشتر مواقع، ديگران به دليل عدم آگاهي لازم ،درشناخت فرد از ويژگيهاي خود تأثير مطلوبي از خود بر جاي نمي گذارند .

« از نظر راجرز هر شخصی گرایش فطری به شکوفا کردن استعداد منحصر به فرد دارد. این کار مستلزم پرورش توانایی های فرد به شیوه هایی است که به بهبود وحفظ ارگانیسم خدمت می کنند خود شکوفایی یک نیروی رشد و بخشی از طبیعت ژنیتیکی انسان است.» 0لاندین ، (1378)

با توجه به نظریه خود دوستی، انسانهاخود دوست هستند . واعمال ورفتار خود را بر اساس این نیرو سازمان می دهند محیط وشرایط اجتماعی، نیروی خود دوستی انسان را در مسیر های متفاوتی هدایت می کند برخی نیروی خود دوستی خود را از دست داده و به خود کم بینی دچار می شوند. وبه خاطر خود کم بیني حتی نسبت به  خود نیز نگرش منفی پیدا می  کنند. بر عکس عده ای از خود دوستی منحرف شده، دچار خود پرستی می شوند بنابر این انسان ازتعادل خارج می شود. درهر دو حالت نگرش انسان به خود دچار اختلال شده وموجب انحراف می گردد. برای مثال در افراد خود کم بین افسردگی واضطراب، احساس حقارت وضعف اعتماد به نفس پدید می آید وبر عکس عد ه ای که دچار خود پرستی شده اند آنان نیز دچار حسادت ، غرور، تکبر واضطراب می شوند بنابر این شیوه آموزشی وتربیتی باید به گونه ای باشد که خودپنداری انسان نسبت به خود از حالت تعادل ومیانه روی خارج نگردد....خود پنداری یکی از جنبه های مهم انسانی است که به شناسایی ویژگی های خود انسان پرداخته و نکات قوت وضعف انسان را مشخص می نماید.

 نتايج :

 

با توجه به تحقيقات انجام يافته و نظريه هاي ارائه شده، خود پنداري يك پديده اجتماعي بوده ودر ارتباط با ديگران شكل گرفته ،و رفتارو اعمال فرد را تحت تاثير قرار مي دهد.نتايج تحقيق عبارتند از:

- بين روابط والدين  با فرزندان و خود پنداري مثبت آنان رابطه وجود دارد

- بيت روابط اولياءمدرسه با دانش آموزان و خود پنداري مثبت آنان رابطه وجود دارد.

- بين روابط همسالان با دانش آموزان و خود پنداري مثبت آنان رابطه وجود دارد.

- خود پنداري مثبت دانش آموزان آمو زان بر پيشرفت تحصيلي آنان موثر هست.

بحث و نتيجه گيري :

 نتايج تحقيق پور حسين (1381)نشان مي دهند كه تحول خود پنداشت فرد از متغير طبقه اي اجتماعي و اقتصادي تاثير مي پذيرد در اين ميان ،كودكان طبقه مرفه ، مو قعيت بهتري نسبت به كودكان غير مرفه دارند. نتايج تحقيق خليلي(1384)نشان مي دهند والدين  بابست انتظارات ، نظارت بر تحصيل، بها دادن به علم و ارائه ي پاداشها ي مناسب خودپنداري تحصيلي دانش آموزان را تحت تاثير قرار مي دهند .و بين مجازات و خود پنداري تحصيلي رابطه وجود ندارد . نتا يج تحقيق حجازي و همكاران (1382)نشانگر اين است كه تحصيلات والدين در هماهنگي مو لفه هاي خود پنداري مو ثر است . شاغل يا غير شاغل بودن مادران در هما هنگي   مولفه هاي خود پنداري فرزندان تاثيري ندارد. عطا پور (1378)استدلال مي كند كه يكي از عواملي كه در خود پنداري فرد موثر است مدرسه مي باشد. و بين رفتار معلم و خود پنداري دانش آموزان رابطه ي معني داري وجود دارد .و دانش آموزان  دختر وپسر به يك اندازه از رفتار هاي آشكار و نهان معلم متاثر مي شوند. بر اساس تحقيق رو حاني (1359)بين گرايش به مدرسه و پيشرفت تحصيلي رابطه اي معني دار بوده است و ميزان همبستگي r=./6 مي باشد .يافته هاي خليلي (1385)نشان ميدهد كه معلمين با ارائه باز خورد هاي مثبت ،بيان انتظارات بالا، برقراري تعامل بيشتر با دانش آموزان ،خود پنداري مثبت دانش آموزان  را متا ثر مي سازند .بنا بر اين تجارب كودكان ونوجوانان در خا نواده ،مدرسه ،همسالان همگي درساخته شدن مفهوم خود و خود پنداره نقش دارند. همينطور ميزان تحصيلات والدين در شيوه هاي فرزند پروري به شكل گيري خود پنداره مثبتفرزندان كمك مي كند.تحقيقات خليلي (1385) احمدي(1383)،روحاني(1359)،نكايي(1378)، ارسطوي ايراني (1372)نشانگر اين است كه بين خود پنداري مثبت و پيشرفت تحصيلي رابطه مثبت وجود داردبا توجه به نظريه خود خوا هي ،انسانهاخود خواه هستند. و اعمال و رفتار خود را بر اساس اين  نيرو سازمان مي دهند . محيط و شرايط اجتماعي ،نيروي خود خواهي انسان را در مسيرهاي متفا وتي هدايت مي كند.  برخي نيرو ي خود خواهي خود را از دست داده و به خود كم بيني دچار مي شوند .و به خاطر خود كم بيني حتي نسبت به  خود نيز نگرش منفي پيدا مي كنند . بر عكس عده اي از خود خواهي منحرف شده، دچار خود پرستي مي شوند .بنابر اين انسان از تعادل خارج مي شود . در هر دو حا لت نگرش انسان به خود دچار اختلال شده و موجب انحراف مي گردد. براي مثال در افراد خود كم بين افسردگي و اضطراب ،و احساس حقارت و ضعف اعتماد به نفس پديد مي آيد و بر عكس عده اي كه دچار خود پرستي شده اند آنان نيز دچار حسادت،غرور،تكبر،و اضطراب مي شوند. بنا براين شيوه آموزشي و تربيتي بايد به گو نه اي باشد كه خود پنداري انسان نسبت به خود از حالت تعا دل و ميانه روي خارج نگردد.

خود پنداري قضاوت انسان در مورد خود مي با شد .«كولي به اين پرسش كه انسان چگونه از صفات خود آگاه مي شود، چنين پاسخ مي دهد : هر فردي خود را در آيينه ي ديگران مي بيند و مي شنا سد .اگر شما خود را فردي با هوش مي دانيد ، علاوه بر وجود خصايص زيستي و وراثتي،اين تلقي را در ارتباط خود با ديگران به دست آورده ايد . بنابر اين اولين نكته در ارتباط فرد و گروه ،تاثير روابط  با ديگران در شكل گيري خودآگاهي فرد است.»(رجب زاده،1380)انسان تنها موجودي است كه مي تواند اعمال ورفتار خود را كنترل كند.مفهوم خود از نظر ميد  به واقعيتي اطلاق مي شود كه فقط در پويش تجارب و فعا ليتهاي اجتماعي تجلي مي يابد. به عبارت ديگر مفهوم خود در يك فرد به جهت ارتباطا ت اجتماعي وي شكل مي گيرد وتوسعه مي يابد. خصوصيات خود عبارتند از:عينيت يافتن خود،يعني فرد مي تواند به خود به عنوان شيئ بنگرد،تمامي جوانب يك شئ را مورد ارزيابي قرار دهد. (مطيعي، 1370،ص28 )به نظر مي رسد خود پنداري مثبت موجب ايجاد انگيزه و اعتماد به نفس مي شود.فردي كه در خود احساس توانايي براي انجام كاري را مي داند به دنبال آن كار مي رود ومي داند كه آن كار براي او نتيجه اي به دنبال خواهد داشت .«بر اساس نظريه ادراك شخصي ،انگيزش رفتارهاي افراد همه متاثر از هويتي است كه آنهارا براي خود در ذهن خويش قائل هستند وهر گاه رفتاري كه مبين اين تصوير باشد، واز آنها سر زند،در آن هنگام احساس انگيزش مي كنند.»(گلشن،1372،ص23)

 

محدوديت هاي تحقيق

1- اين تحقيق درشهرستان مرند صورت گرفته ،مناطقي كه از لحاظ اجتماعي،اقتصادي،فرهنگي شبيه اين شهرستان هستند قا بليت تعميم دارد.

 

2- گروه نمونه از دانش آموزان متوسطه و پيش دانشگاهي انتخاب شده، و نتايج تحقيق به دانش آموزان همين دوره تعميم داده مي شود.

3- چون انسانها مو جوداتي با خواستها و علايق متفا وتي هستندممكن است اين علايق نتايج تحقيق را تحت تا ثيرقرار داده باشد.

پيشنها دات

1-   شيوه آموزشي و تربيتي بايد به گو نه اي باشد كه خود پنداري انسان نسبت به خود از حالت تعادل وميانه روي خارج نگردد.

2- با بهبود خود پنداري مثبت ، پيشرفت تحصيلي دانش آموزان بالا رفته و استعدادهاي انساني شكو فا شده وجامعه نيز در مسير پيشرفت گام بر مي دارد.

3- سعي شودنكات مثبت فرزندان يا دانش آموزان بيشتر موردتشويق قرار گيرد،و كمتر از تنبيه جهت پيشرفت آنان استفاده گردد.

4- كنترل اولياءمدرسه ،در دوره ابتدائي و راهنمايي در مورد تنبيه بدني ، از سوي مسئولين نظام آموزشي ضروري است.

5- بهتر است دوره هاي آموزشي ضمن خدمت جهت بهبودروابط انساني براي اولياءمدارس بر گزار شود.

6- از نسبت دادن صفات وويژگي هاي نا شا يست به  ديگران كاملا خود داري شودو بر عكس.

7- با دانش آموزان خود دلسوز،مهربان ودوست باشيم.

پيشنهادهاي پژو هشي :

1-راه هاي بهبود بر قراري روابط انساني اولياءمدارس با دانش آموزان

2-راه هاي بهبود بر قراري روابط انساني والدين با فرزندان

3- بررسي معني و مفهوم خود خواهي

منابع

1-           ارسطوي ايراني ،هايده.(1372). بررسي ارتباط خود پنداري با جنسيت و پيشرفت تحصيلي.پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده،دانشگاه تربيت مدرس.http://database.irandos.ac.ir

2-           احمدي ،علي احمد.(1383)بررسي رابطه بين خود پنداري و اضطراب امتحان و عملكردتحصيلي در دانش آمو زان .طرح كار بردي پژوهشكده تعليم و تر بيت ايلام.

htt://database.irandoc.ac .ir

3-           پور حسين ، رضا . ( 1381) . بررسي تحولي خود پنداشت در كودكان 6 تا 12 ساله ايراني و رابطه آن با جنس و طبقه اجتماعي اقتصادي . پايان نامه دكتري ، دانشگاه تربيت مدرس . http://database.irandoc.ac.ir

4-           پور عبدلي سر درود ، ممد . ( 1381) . بررسي ارتباط بين نگرش به شيوه هاي فرزند پروري مادر ( اقتدار منطقي ، استبدادي ، آزاد گذاري ) و ادراك فرزند از آن شيوه ها با مكان كنترل و خود پنداره دانش آموزان پسر پايه سوم راهنمايي شهر تهران ، پايان نامه كارشناسي ارشد. http:// database. Irandoc.ac.ir

5-           تنهايي ، ابوالحسن . ( 1385) . جايگاه نظريه هربرت بلومر در جامعه شناسي معرفت . مجله اينترنتي علوم اجتماعي فصل نو . www.faslno.com

6-           ترقي جاه ، صديقه . ( 1375) . بررسي ارتباط خود پنداره با رفتار اجتماعي در دانش آموزان راهنمائي شهر تهران ، http://database.riandoc.ac.ir

7-            چناري ، ميهن . ( 1385) . بررسي رابطه بين نگرش هاي تربيتي والدين و خودپنداري فرزندان ، پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده. http://database.irandoc.ac.ir

8-            حاجي حسينلو ، منيره . (1378) . بررسي تاثيرات برداشت از خود بر روي وضعيت تحصيلي دانش آموزان دوره متوسط شهر خوي . http://database.irandoc.ac.ir

9-           حجازي ، سارا ، و يار محمديان ، احمد و نامداري كورش. ( 1382) . مقايسه ميزان هماهنگي مؤلفه هاي خود پنداره در دانش آموزان . فصلنامه علوم رفتاري دانشگاه اصفهان ، 2 ، 1 ص 28 ، 23 . http://database.irandoc.ac.ir

10-         خليلي ، اكرم . ( 1384) بررسي عوامل اجتماعي موثر برخود پنداري و عملكرد تحصيلي دانش آموزان. پايان نامه كارشناسي ارشد ، دانشگاه شهيد بهشتي . http://database.irandoc.ac.ir

11-                  داوكينز ، ريچارد ( 1999) خود خواهي و ژن .نشريه الكتونيكي سي پي اچ .  cph.theory.persiangig.com

12-         ذكايي ، رضا. ( 1380) . بررسي رابطه مفهوم خود ( خود پنداري ) و سكبهاي اسناد با پيشرفت تحصيلي در دانش آموزان. پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده ، دانشگاه تربيت معلم . http://database.irandoc.ac

13 – رحيمي ، اسماعيل . ( 1383). بررسي تاثير درس برنامه ريزي تحصيلي و شغلي بر خود پنداره و رضايتمندي تحصيلي دانش آموزان . پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده ، دانشگاه تربيت معلم . http://database.irandoc.ac

14 – روحاني ، فرشته . ( 1359) . رابطه خود پنداري و عوامل تشكيل دهنده آن با موفقيت تحصيلي . پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده ، دانشگاه شيراز. HTTP://DATABASE.IRANDOC.AC

15 – رجب زاده ، احمد و ملكي ، حسن ، و ناصري ، محمد مهدي ( 1380) . مطالعات اجتماعي اول دبيرستان . تهران : نشر كتابهاي درسي .

16 – عطاپور ، شهلا. ( 1378) . بررسي ادراك از رفتار معلم و رابطه آن با خود پنداري دانش آموزان سال سوم راهنمايي با توجه به جنسيت آنان . پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده ، دانشگاه شيراز . http://database.irandoc.av.ir

17- گلشن ، ابراهيم . ( 1372) . نظريه ادراك شخصي و نقش آن در انگيزش . مديريت در آموزش و پرورش ، 4 ص 22.

18 – لاندين ، رابرت ويليام. ( 1378) . نظريه ها و نظامهاي روانشناسي . ( مترجم يحيي سيد محمدي) تهران : نشر ويرايش.

19 – مكارمي ، آذر. ( 1384) . بررسي علائق و آروزها ، بيمها و اميدها ، سلامتي جسمي و رواني و روابط خانوادگي و آموزش نوجوانان ايراني . http://database.irandoc.ac.ir

20 – مطيع ، ناهيد. ( 1370) . مكتب كنش متقابل نمادي . رشد آموزش علوم اجتماعي ، 8 ص 36 .

21 – نادي ، خيرالنساء ( 1381) . بررسي مقايسه بين خود پنداره با تيپ شخصيتي و آروزهاي شغلي دانش آموزان  . پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده ، دانشگاه الزهراء ( س). http://database.irandoc.ac

22 – هومن ، حيدر علي . ( 1371 ) . پايه هاي پژوهش در علوم رفتاري . تهران : ديبا.

 

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم دی ۱۳۸۷ساعت 14:49  توسط محمدباقر صبور  | 

کنترل اختلالات رفتاری دانش آموزان

 محمدباقرصبور- خرداد1387

مقدمه

روابط انسانی یکی از مو هبتهای الهی است که به عنوان نیاز در وجود انسان قرار داده شده تا انسانها بتوانند یکدیگر را درک و با هم زندگی نمایند . از آنجا که مدارس ( و خانواده ) مسئول ساخت شخصیت ، منش و سلوک انسانی هستند ، رسالت عظیمی بر عهده ی آنها قرار گرفته است و از این نظر جایگاه ویژهای در میان همه ی سازماندهی دیگر دارند . سلامتی و تعادل انسان تا حدودزیادی به رفتار و روابط او با دیگران و بالعکس دارد . اگرمدارس بتوانند با شیوه های علمی و تخصصی و با مهارت های انسانی با دانش آموزان روابط درستی بر قرار کنند ، جامعه نیز بعد از یکی دو نسل به نوعی تعادل و سلامتی روانی خواهد رسید .

یکی از مسائل و مشکلاتی که معلّمان با آن مواجه هستند ، اختلالات رفتاری دانش آموزان می باشد . اختلالات رفتاری یکی از عواملی است که اعصاب معلم را خرد می کند و معلم را از نظر روانی خسته می کند . علاوه از آن پیشرفت علمی کلاس را پایین می آورد . اختلالات رفتاری دانش آموزان ممکن است علل متفاوتی داشته باشد .

مشکلات خانوادگی عبارتند از :  تربیت خانوادگی ، ناراحتی های جسمانی و روانی ، مشکلات اقتصادی ، روابط خانوادگی ، زمینه های ارثی ،پایین بودن هوش و....

مشکلات مدرسه ای عبارتند از : روابط نادرست اولیاء مدرسه با دانش آموزان ، تنبیه و توهین و تحقیر دانش آموزان ، خستگی دانش آموزان در کلاس درس ،محیط فیزیکی مدرسه ، تعداد زیاد دانش آموزان در کلاس و ...

بنابر این اختلالا ت رفتاری دانش آموزان یکی از عوامل جدایی ناپذیر مدارس می باشد . چون در تمامی مدارس و در تمامی جوامع دیده می شود از نظر علمی یک پدیده طبیعی است ولی همین پدیده طبیعی برای معلمان آزار دهنده می باشد . از طرف دیگر ، اختلالات رفتاری دانش آموزان تا حدّی نشانگر نارساییهای نظام آموزشی می باشد . و از طرف دیگر ضعف علمی و رفتاری برخی از اولیاء مدرسه را مشخص می نماید .

معلمان در زنگ سیاحت مشکلات رفتاری دانش آموزان را مطرح می کنند. یکی می گوید دانش آموزان صدای حیوانات را در می آورند . آن یکی می گوید : هنگام تدریس، دانش آموزان زمزمه می کنند. آن یکی می گوید : هنگام تدریس دانش آموزان با یکدیگرصحبت می کنند . آن یک می گوید : هنگام تدریس سوت می زنند .

برخی از معلما ن نسبت به دانش آموزان نگرش منفی دارند ، آنان، دانش آموزان را افرادی شلوغ  ، بی ادب ، مسخره گر ، بی علاقه به درس ، نا بهنجار و در نهایت دشمن معلمان می پندارند . به این ترتیب ، قبل از رفتن به کلاس جبهه گیری می کنند و دانش آموزان را در مقابل خود قرار می دهند. برخی از معلمان احسا س نارضایتی خود از شغل و درآمدشان را به دانش آموزان اذعان می دارند . دانش آموزان نیزاستدلال می کنند که خود و سرنوشت شان برای معلمان اهمیتی ندارند ، حتی برخی از معلمان ، به دانش آموزان توصیه می کنند که درس نخوانند چون ادامه تحصیل عاقبت خوبی ندارد . نتایج تحقیق صبور ( 1380 ) نشان می دهد که با اطمینان 99% با بهبود روابط انسانی اولیاء مدرسه با دانش آموزان ، نگرش دانش آموزان نیز نسبت به اولیاء مدرسه مثبت تر می گردد . بر اساس نظریه خوددوستی، اگر روابط اولیاء مدرسه با دانش آموزان درست و منطقی نباشد ، برخورد دانش آموزان با اولیاء مدرسه درست و منطقی نخواهد بود. بر اساس نظریه تعامل گرایی ، هر عملی که ما نسبت به دیگران از خود نشان دهیم عکس العمل مشابهی را از آنان دریافت خواهیم نمود . بنابراین اگر معلمان به دانش آموزان ، به عنوان دشمن نگاه کنند ، دانش آموزان نیز نسبت به آنان به وقتی به مدارس مراجعه می کردم برخی از اولیاء مدرسه می گفتند که دانش آموزان از خانواده های مختلف با شرایط اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی متفاوتی درمدرسه جمع شده اند بنابر این کنترل و هدایت آنان غیر ممکن می باشد .  برخی دیگر اذ عان می کردند که تربیت خانوادگی دانش آموزان اشتباه است آنان بد تربیت شده اند و اصلاح ناپذیر هستند . و به دانش آموزان برچسب های منفی می زدند . با توجه به نظریه کنش متقابل نمادی ، ویژگی های رفتاری افراد با برچسب هایی که از طریق دیگران به آنها زده می شود خود را با آن ویژگی ها می شناسند . بنا بر این وقتی به دانش آموزان به عنوان افرادی شلوغ ، تنبل ، بی لیاقت ، منحرف و نا بهنجار نگاه می شود ، آنان نیز فکر می کنند که

وقتی به برخی از معلمان ، توصیه می کنی که روابط خود را با دانش آموزان اصلاح کن ؛ جواب می دهد که کی حوصله واعصاب  دارد؟! با این همه مشکلات زندگی مگر می شود که آدم خوش اخلاق هم  باشد ؟! برخی از معلمان مشکلات زندگی خود را به مدرسه می برند ! و به این ترتیب دانش آموزان به ضعف چنیین معلمی پی می برند ؛ و استدلال می کنند که آنان فقط برای وقت تلف کردن به مدرسه می آیند نه برای درس دادن ؛ ! معلمی که در کلاس درس نمی دهد ، یا توانایی درس دادن ندارد . دانش آموزان احساس می کنند که وقتشان در کلاس بیهوده تلف می شود . در نتیجه دچار نا کامی شده ، و پرخاشگری می کنند . بر اساس نظریه نا کامی ، وقتی فرد احساس نا کامی کند ؛ واکنش های متفاوتی را از خود نشان خواهد داد . علاوه از آن، اگر دانش آموزان احساس کنند که معلمی از نظر علمی و شخصیتی در سطح پایینی هست؛ به حرف های آن اهمیت نداده و گوش  نمی دهند .                        

بنا بر این به نظر می رسد هرچند که برخی از دانش آموزان ، نا بهنجار می باشند . امّا روابط غلط اولیاء مدرسه ، به جای اینکه مشکل دانش آموزان را حلّ نمایند؛ آن را تشدید می کنند .

به نظر می رسد معلمان با مطالعه نظریه های علمی روانشناسی و جامعه شناسی و نتایج تحقیقات در مورد روابط انسانی ، مشکل را کاهش یا حتی کاملاً رفع نمایند .                                                                 

 

گرد آوري اطلاعات

روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش ، کتابخانه ای ومشاهده مشارکتی ومصاحبه ای می باشد .

از طریق روش کتابخانه ای ، اطلاعات لازم در مورد مسائل رفتاری دانش آموزان بدست می آید . مخصوصاً نتایج تحقیقات و نظریه های علمی می تواند راه گشا باشد . از طریق مصاحبه اطلاعات لازم در مورد رفتار و اخلاق دانش آموزان و اولیاء مدرسه بدست می آمد . از طریق مشاهده مشارکتی  ، تغییراتی که در دانش آموزان ایجاد می شد مورد ارز یابی قرار می گرفت .

یکی از مسائلی که در مدارس ما وجود دارد مشکلات رفتاری دانش آموزان می باشد . می توان گفت مشکل رفتاری دانش آموزان در مدارس ما یک پدیده ی طبیعی می باشد . چون در تمامی مدارس شهری ، روستایی ، پسرانه و دخترانه وجود دارد . بنابر این معلم باید با آمادگی لازم و قبلی در مدرسه حضور پیدا کند ، و منتظر به وجود آمدن مشکل نباشد .

وقتی جهت پر کردن پرسشنامه به مدارس مراجعه می کردم با توجه به مصاحباتی که با اولیاء مدارس انجام می دادم بیشترمعلمان و معاونین اذعان می کردند که دانش آموزان این زمانه خیلی پررو  و شلوغ و بی ادب هستند. و از دست دانش آموزان نا راضی بودند . و بر عکس ، اکثریت دانش آموزان از دست اولیاء مدارس ناراضی بودند ؛ و آنان اذعان می داشتند که  بیشتر معلمان آنان را تحقیر ، توهین ، تنبیه بدنی می کنند ، وحتی بعضی از اولیاء مدرسه به دانش آموزان فش و ناسزا می گویند .

   بنده در اول سال تحصیلی به هر کلاس که می روم ابتدا در مورد برخی مسائل با آنان صحبت می کنم . تا دانش آموزان آگاهی لازم را  د ر مورد خود و معلم شان بدست بیاورند در واقع از اولین جلسه آمادگی لازم جهت مثبت اندیشی در آنان بر انگیخته می شود و در زمینه ایجاد انگیزه برای تحصیل نیز گامهایی بر داشته می شود . در واقع اولین جلسه کلاس ، به اولین جلسه آغاز دوستی ها تبدیل می شود تا از، در کنار هم بودن احساس لذت و نشاط بکنیم .  بعد از ورود به کلاس ، در مورد مقررات کلاس ، روابط معلم و دانش آموز ، هدف از تحصیل ، ارزش علم ،  شخصیّت و هویّت ، اهمیت سرنوشت آنان برای من ، صداقت و صمیمیت ، خوب و پاک و بانشاط و سالم بودن  دانش آ موزان از نظر اخلاقی ، مهربان بودن دانش آموزان ، علاقه ام به شغل معلّمی و شکوفایی استعداد ها صحبت می کنم . و از مثالهای جذا ب و شیرین درحین صحبت استفاده می کنم ؛ تا آنان احساس بی حوصلگی و خستگی  نکنند .شاید نتوان باور کرد که با یک جلسه صحبت کردن و آگاهی دادن  ، آمادگی لازم جهت تغییر رفتار، در  دانش آموزان پیدا می شود .

  مسائل رفتاری دانش آموزان در مدرسه به شکل های متفاوتی به چشم می خورد . مسائل رفتاری دانش آموزان ، در تمامی مدارس وجود دارد . بنابر این یک پدیده طبیعی است و همین مسائل اخلاقی است که نارسائی های محیط زندگی از قبیل خانواده ، مدرسه ، کلاس ، شهر ، روستا و محلّه را نشان می دهد . در نتیجه وقتی دانش آموز مشکل داری مورد مشاهده قرار می گیرد باید دید درمحیط او چه مشکلی وجود دارد که باعث شده ، ایشان به یک فرد مشکل دار تبدیل شود . و نباید فرد مشکل دار را تنبیه یا توهین یا تحقیر نموده و طرد کرد . در این حالت مشکل او حل نشده ، تشدید هم خواهد ؛ کاری که متأسفانه در بیشتر مدارس ما صورت می گیرد و در نهایت موجب ترک تحصیل یا اخراج ایشان می شود . بنابراین ، علاوه از اینکه ما مشکل را نتوانستیم حل کنیم بلکه مشکل را از مدرسه به جامعه منتقل نمودیم . و ایشان را به درون جوانان خیابانی بزه کار هدایت کرده و سرنوشت فرد و خانواده ای را دگرگون کردیم . در این حالت ما مقصر هستیم و نتیجه اش به طور مستقیم یا غیر مستقیم به خود ما بر گشت داده خواهد  شد .

 

عوامل مؤثر در شکل گیری رفتار های نا بهنجار :

مسائل خانوادگی  :خانواده نخستین گروهی است که به صورت طبیعی وجود داشته و جامعه برآن بنا شده است. چگونگی و کیفیت عملکرد خانواده در تحقق وظایف خویش شاخص مناسبی جهت ارزیابی عملکرد جامعه می باشد.هر چه خانواده دارای عملکرد خوب و سالمتری باشد به همان نسبت ثبات و سلامت جامعه بیشتر تامین شده است و بر عکس هر چه خانواده از عملکرد بدتر و آشفته تری برخوردار باشد، به همان نسبت جامعه بیشتر تهدید شده است

 زیرا اختلال در عملکرد خانواده نشانه اختلال در منظومه خانواده است که خانواده را به سمت فروپاشی سوق می دهد. کودکان و نوجوانان قربانیان اصلی عملکرد نامطلوب خانواده می باشند. فروید می گوید بیشترین افراد ناسازگار و مساله دار ، وابسته به خانواده های آسیب دیده هستند و فرزندانی که مربوط به خانواده های پر کشمکش می باشند به سبب عدم برخورداری از آرامش روانی و عدم تمرکز وآشفتگی بیشتر در معرض رفتار ناسازگارانه و بزهکارانه قرار دارند.

بررسی ها نشان می دهد که عملکرد بد و نامناسب خانواده مهمترین عامل در پیش بینی بزهکاری نوجوانان است. برای مثال طبق تحقیقاتی که در فرانسه به عمل آمده 80 درصد اطفال بزهکار از خانواده هایی هستند که به علت نفاق و ناسازگاری وعدم تفاهم بین افراد ، محیط خانوادگی آنان دائما متشنج است.  (تاج زمان دانش ، 1379 ، ص 313) تحقیقات انجام شده در کانون های اصلاح و تربیت کشور ایران نیز موید این موضوع است. بطوریکه 65 درصد اطفال کانون با پدر و مادر خود اختلاف نظر و تضادهای فکری و ذهنی داشته اند و این اختلافها انگیزه عصیان و بزهکاری آنان بوده است.

بطور کلی حاکم بودن روابط مطلوب در درون خانواده رشد ذهنی ، عاطفی ، روانی و اجتماعی فرزندان را امکان پذیر می سازد و مهمترین گام در پیشگیری از به انحراف کشیده شدن آنها است. عملکرد نامطلوب خانواده موجب آشفته شدن روابط عاطفی بین اعضای خانواده می شود در نتیجه در یک دور باطل از تعاملات پیچیده زمینه بروز برای مشکلات روانی و رفتاری بیشتر و شدیدتر خواهد شد. اساسا نقشهای خانوادگی زمانی به موثرترین شکل تحقق می یابد که در برگیرنده تمام کارکردهای ضروری خانواده باشند و بطور عادلانه بین اعضا تقسیم شود و همچنین درباره انجام وظایف اعضا پی گیری مستمری انجام گیرد ، در خانواده های نوجوانان بزهکار به خاطر از هم گسیختگی و غفلت خانوادگی تخصیص نقشها در خانواده به درستی صورت نمی گیرد والدین دچار غفلت شده و به مسائل تربیتی ، تحصیلی ، اقتصادی و تفریحی کودکان و نوجوانان اهمیت نمی دهند و آنها را به حال خود رها کرده و فرزندان بیشتر به اجتماع و گروههای همسالان روی می آورند و نظارت والدین برروی آنها کم می شود.

اصولا وجود مهر و محبت در کانون خانواده به تقویت ایمان ، تلقین ارزشهای اخلاقی و به وجود آمدن خودپنداری مثبت در نوجوانان کمک می کند و اثر مهمی در رفتار نوجوانان دارد ، همچنین ایجاد روابط صمیمی در خانواده محیطی مناسب جهت طرح مشکلات و مسائل نوجوانان و وسیله ای مناسب برای تسکین ناراحتی های دوران بلوغ است. ( جوادی ،1383 )

رشد جسمانی و روانی : گروهی از صاحب نظران علوم رفتاری نظیر فروید1 و لورنز2 معتقدند که پرخاشگری یک رفتاری است که ریشه در ذات و فطرت انسان دارد. این دومعتقدند که پرخاشگری به عنوان یک نیروی نهفته در انسان دارای حالت هیدرولیکی است که به تدریج در شخص متراکم و فشرده می شود و سرانجام نیاز به تخلیه پیدا می کند. به نظر لورنز اگر چنین انرژی به شکل مطلوب و صحیح مثلا در طرق ورزش ها و بازیها تخلیه شود جنبه سازندگی خواهد داشت. در غیر اینصورت به گونه ای تخلیه میشود که مخرب خواهد بود و ممکن است اعمالی از قبیل قتل، ضرب و شتم ، تخریب و نظایر آن را در برداشته باشد. از نظر فروید پرخاشگری در انسان نماینده غریزه مرگ است که در مقابل غریزه زندگی در فعالیت است، یعنی همچنان که غریزه زندگی مارا در جهت ارضای نیازها و حفظ هدایت میکند غریزه مرگ به صورت پرخاشگری می کوشد به نابود کردن و تخریب کردن بپردازد این غریزه چنانچه بتواند دیگران را نابود می کند و از بین میبرد و اگر نتواند دیگران را هدف پرخاشگری و تخریب خود قرار دهد به جانب خود متوجه شده و به صورت خودآزاری و خود کشی جلوه گر می شود، بنابراین از نظر وی پرخاشگری حالتی مخرب و منفی دارد.(اکبری سال 1381-ص 191).

  از محتواي اين تحقيق ميتوان چنين استنتاج نمود كه با توجه به از هم گسيختگي خانواده (جدايي يا فوت والدين)، و كاهش انسجام و يكپارچگي آن و افزايش سوء رفتارهاي والدين (اعم از والدين يا ناپدري و نامادري)، كه منجر به اخراج يا فرار فرزندان از خانه ميشود، از يكطرف ميزان مشكلات (نيازهاي ارضا نشده) فرزندان را مي‌افزايد و از طرف ديگر ميزان احساس اميدواري ايشان را در حل مشكلات (حتي در آينده دور) مي‌كاهد، لذا بواسطه اينكه فرد اولين يا دومين فرزند خانواده بوده و احساس استقلال نموده و مسائل خانواده را درك مي‌نمايد و نياز به همفكري و همدلي و يا بعبارتي نيازمند پذيرش خانواده و جامعه‌اي ميباشد، از اينرو با كوتاه شدن دستش از مشاركت و مشورت مردم و كاهش اهميت و احترام اجتماعي نزد مربيان مدرسه، دست نياز بسوي دوستان و همسالان (معاشرتهاي ترجيحي) برداشته، تا از اينطريق احساس احترام و انتظار پذيرش نزد دوستان را كسب نمايد. ليكن وقتي در برخورد با دوستان ناباب به بزهكاري و انواع انحرافات اجتماعي دست مي‌يازد، بتدريج هاله‌اي از احساس عدم تعلق اجتماعي پيرامون خود متصور ميشود و هر چند كه در محيطهاي بازسازي (كانون ˆ زندان) سعي دارد اخلاق و رفتار خود را بهتر نمايد و اين بهتر شدن اخلاق و رفتار خود را به رخ جامعه نيز بكشاند، معهذا با كمرنگ بودن رفتارهاي مثبت مددكاران، و عدم رضايت از محيط كانون، و از همه مهمتر بر چسب مجرم و اين داغ باطله زدن، بر ياس و نااميدي وي افزوده شده كه گاها” در بحثهاي گروهي، نوع انحراف آنقدر نزد فرد عجيب جلوه داده ميشود كه بنوعي در تكرار جرم و يا وسعت بخشيدن آن (بصورت باند بزهكاران) تمايل نشان ميدهد. بنابراين اگر خانواده، مدرسه، و مردم اهل محل نتوانند بر رفتار و انتظارات نوجوانان نظارت كافي داشته باشند و ارزشها و هنجارهاي اجتماعي را در كانال طبيعي آن به آنها بياموزند و به آنها بقبولانند كه از برخي از نيازها كه مورد قبول جامعه نيستند، اجبارا” يا كاملا” چشم‌پوشي كنند، و يا گاه با برخي از نيازهاي جامعه پسند تعويض و يا شكل و روش ارضاي انها را با هنجارهاي اجتماعي تطبيق دهند، و يا نيازهاي كاذب براي آنان توليد ننمايند، ديگر نميتوان از محيطهاي بازسازي (كانون ˆ زندان) توقع داشت وظايف ناكرده مربوط به خانواده، مدرسه، و مردم اهل محل را بهمان طريق فوق‌الذكر كاناليزه كرده و به توفيق كاملا” بايسته و شايسته نايل آیند ( صدفی ، 1372 )

رفتار اولیاء مدرسه با دانش آموزان : « يكي از مشكلات عمده مدارس ما، كمك نكردن به دانش آموزان مشكل داراست. متأسفانه ، مدارس به جاي آنكه آماده كمك به كساني كه عقب افتادگي يا مشكلي دارند باشند، بيشتر آنها رااز خود مي را نند . وحالت دفعي از خود نشان مي دهند. اغلب مدارس به دنبال دانش آموزان قوي وبا نمرات بالا هستند وبيشتر مواقع به تشويق و تكريم آنها مي پردازند. در مقابل ، دانش آموزان به ظاهر ضعيف مورد بي مهري قرار مي گيرند وبطور ناخواسته آنها را رها و بعضاً سركوب مي كنند. » (  مير كمالي ، 1379، ص 74).

عطا پور ( 1378 ) استدلال می کند که  یکی از عواملی که در خود پنداری فرد مؤثر است مدرسه می باشد . با توجّه به تحقیقی که در مورد رفتار معلّم و خودپنداری صورت گرفته ، نشان می دهد که بین رفتار معلم و خود پنداری دانش آموزان رابطه ی معنی داری وجود دارد . و دانش آموزان دختر و پسر به یک اندازه از رفتار های آشکار و نهان معلّم متأثّر می شوند . بر اساس تحقیق  روحانی ( 1359 ) بین گرایش به مدرسه و پیشرفت تحصیلی رابطه ای معنی دار بوده و میزان همبستگی  6/0 =  r می باشد . یافته های خلیلی ( 1385 )  نشان می دهد که معلمین با ارائه بازخورد های مثبت ، بیان انتظارات بالا ، برقراری تعامل بیشتر با دانش آموزان ، خود پنداری مثبت دانش آموزان را متأثّر می سازند . بنابر این تجارب کودکان و نوجوانان در خانواده ، مدرسه ، همسالان همگی درروابط انسانی و  خودپنداری نقش دارند .

  نا کامی : گرچه پاسخ افراد نسبت به ناکامی بسیار متفاوت است زیرا عوامل ناکام کننده و شخصیت فرد ناکام شونده دامنه بسیار گسترده ای دارند در مجموع میتوان گفت که پاسخ ناکامی پرخاشگری یعنی رفتار دشمنانه و تند به هنگام عدم سازگاری با موفقیت در این رفتار در زندگی روزمره ارتباط بسیار نزدیک با ناکامی دارد مثلا کودکی که از بازی کردن منع میشود در اثر خشم اخم می کند یا پاهای خود را بر زمین می کوبد. چیزی که ثابت شده است این است که ناکامی پرخاشگری را افزایش می دهد پرخاشگری می تواند ناکامی های فشرده را رها سازد و نوعی تسکین موقتی برای فرد مزاحم آورد اما پایان آن معمولا رضایت بخش نیست به هنگام مواجه شدن با ناکامی باید آنرا به صورت یک مساله مطرح کرد و به دنبال آن راه چاره افتاد. پرخاشگری ممکن است مستقیما خود مانع را هدف قرار دهد.(فرقان رئیسی سال 1376 ص 83و 84) جان والر و همکارانش فرضیه پرخاشگری در کلمه پاسخ به ناکامی را ارائه نمودند که در آن پرخاشگری همیشه در پی ناکامی خواهد بود(والر دوب-مورد سیرز-1939) این افراد مانند فروید پرخاشگری را در حکم عامل تصفیه می دانستند پیداست که فرضیه ناکامی- پرخاشگریها می توانند واکنشی در برابر ناکامی باشد اما عوامل دیگری نیز می تواند در پرخاشگر بودن یا نبودن یک کودک موثر باشد افزون بر آن ناکامی یا سایر تحریکهای عاطفی همیشه موجب پرخاشگری نمی شود.

 

  هدف دانش آموزان از بروز رفتار های نا بهنجار :

جبران کمبود محبت

جلب توجه دیگران

اعتراض به وضع مو جود

حسادت نسبت به دیگران

وا کنشی برا ی کنش دیگران

تخلیه انرژی

هر چند که رفتار های نابهنجار از علل متفاوتی ناشی می گردند؛ اما به نظر میرسد در مدرسه با رعایت الگوهای رفتاری خاصی مطابق با نیاز های انسانی ، رفتار های نا بهنجار دانش آموزان بتدریج کاهش و حتی رفع می گردد. 

 

به نظر می رسد مشکلات رفتاری قبل از اینکه مشکل باشند ،مشکلات را به نمایش می گذارند . بنابراین ما از مشکلات دانش آموزان به این نکته پی می بریم که مسائلی به وجود آورنده آن مشکلات است . بعد از شناسایی مسائل ، به این نکته توجه می کنیم که آن مسائل چه مشکلاتی را ایجاد می کند . سپس در صدد حل آن مشکلات بر می آییم .

ده سال است که من به این صورت عمل می کنم از نظر اخلاقی و رفتاری و پیشرفت تحصیلی با هیچ گونه مشکلی برخورد نکرده ام  ، چون این روش ها مبتنی بر نظریات و تحقیقات علمی هستند . می توان به جرأ ت گفت که معلمی با استفاده از این روشها ، علاوه از اینکه خسته کننده نیست خیلی هم لذت بخش است حتی در مدرسه مشکلات زندگی نیز فرا موش می شود و معلم به آرامش روانی می رسد .

  از نظر تحصیلی دانش آموزان حد اکثر تلاش خود را می کنند و پیشرفت کلاس روز به روز        نسبت به گذشته بهتر می شود .

 9)ارائه راهکارها

1- تغییر رفتار خود متناسب با موقعیت  ،

2- ایجاد خود پنداری مثبت در دانش آموزان ،

3- اهمیت قائل شدن به سرنوشت دانش آموزان ،

4- ابراز علاقه به شغل معلمی ،

5- ابراز محبت و دوستی نسبت به دانش آموزان ،

6- ایجاد انگیزه برای تحصیل در دانش آموزان ،

7- آگاهی دادن به دانش آموزان در زمینه های مختلف زندگی ،

8-  تقویت نکات مثبت دانش آموزان ،

9- جدّی بودن معلم در گفتار و عمل ،

10 – مطالعه نظریه های علمی روانشناسی و جامعه شناسی و نتایج تحقیقات مر تبط

11- کلاسها نباید خسته کننده باشد و از روشهای فعّال تدریس استفاده شود .

12- از مثال های عینی و جذاب استفاده شود .

13- تقویت بنیه علمی در زمینه دروسی که تدریس می کند . 

منابع

1- اکبری ، ابوالقاسم ، مشکلات نوجوانان و جوانان ، چاپ دوم نشر ساوالان ، تهران ، سال 1381

3- تنهايي، ابوالحسن.(1385) . جايگاه نظريه هربرت بلومر در جامعه شناسي معرفت . مجله اينترنتي علوم اجتماعي فصل نو. www.faslno.com

4-  ترقي‌جاه، صديقه . ( 1375 )  بررسي ارتباط خودپنداره با رفتار اجتماعي در دانش‌آموزان راهنمائي شهر تهران/ صديقه ترقي‌جاه؛ به راهنمايي: عليرضا كيامنش . بررسي ارتباط خودپنداره با رفتار اجتماعي در دانش‌آموزان راهنمائي شهر تهران/ صديقه ترقي‌جاه؛ به راهنمايي: عليرضا كيامنش . بررسي ارتباط خودپنداره با رفتار اجتماعي در دانش‌آموزان راهنمائي شهر تهران ؛. http://database.irandoc.ac.ir  

5- جوادی ، سید محمد حسین . ( 1383 ) . مقایسه عملکرد خانواده های نوجوانان بزهکار. sociolologyofiran.com.

6- خليلي، اكرم. ( 1384) بررسي عوامل اجتماعي موثر بر خود پنداري و عملكرد تحصيلي دانش آموزان پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه شهيد بهشتي .http://database.irandoc.ac.ir  

7- داوكينز، ريچارد(1999) خود خواهي و ژن  . cph.theory.persiangig.com

8- ‌‌‌‌ روحاني، فرشته .(1359) . رابطه خود پنداري و عوامل تشكيل دهنده آن با موفقيت تحصيلي. پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده ، دانشگاه شيراز. http://database.irandoc.ac

9-‌‌ رجب زاده، احمد و ملكي، حسن، و ناصري ، محمد مهدي .(1380). مطالعات اجتماعي اول دبيرستان . تهران : نشر كتابهاي درسي .

10- شکری . حسین. ( 1376 ) . عوامل انحراف های اجتماعی . http://database.irandoc.ac 

11- صبور ، محمد باقر. (1380 ) . بر رسی نگرش و مشارکت دانش آموزان در نگهداری  اموا ل مدرسه . مرند ، آموزش و پرورش( چاپ نشده ) .

12- صدفی ، ذبیح اله . ( 1372 ) . عوامل مؤثر در انحرافات اجتماعی. تهران : پایاننامه کار شناسی ارشد ، دانشگاه شهید بهشتی . http://database.irandoc.ac

13-‌‌‌ عطا پور ، شهلا .(1378) . بررسي ادراك از رفتار معلم و رابطه آن با خود پنداري

دانش آموزان سال سوم راهنمايي با توجه به جنسيت آنان. پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده، دانشگاه شيراز. http://database.irandoc.ac.ir   

14-‌‌ گلشن، ابراهيم .(1372). نظريه ادراك شخصي و نقش آن در انگيزش .مديريت در آموزش و پرورش، 4 ص 22. fa.wikipedia.com

15- لاندين، رابرت ويليام. (1378). نظريه ها و نظامهاي روانشناسي. ( مترجم يحيي سيد محمدي) تهران : نشر ويرايش.

16- مطيع ، ناهيد .(1370) . مكتب كنش متقابل نمادي. رشد آموزش علوم اجتماعي، 8

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم دی ۱۳۸۷ساعت 14:48  توسط محمدباقر صبور  | 

بررسی جامعه شناختی رابطه عفاف و حجاب – محمد باقر صبور

مقدمه :

عفاف یکی از ویزگی های انسانی است که به نظر می رسد که از ویزگی های فطری انسانها می باشد . تمامی ادیان به عفاف توجه خاصی داشته اند . و برای آن پاداش دنیوی واخروی وعده داده اند . عفاف عاملی است که از سوء استفاده کردن و سوء استفاده دادن جلوگیری می کند .  تفکر عقلانی و منطقی نیز همان است که انسان باید حقوق خویش را بشناسد و به حقوق دیگران نیز احترام بگذارد . عفاف عاملی است که انسان بر اساس تفکر منطقی آن را در خود شکوفا کرده است . تا از طریق آن از سوء استفاده دیگران ممانعت به عمل بیاورد . البته در تمامی موجودات نیرویی وجود دارد که رفتارهای آنها را کنترل و هدایت می کند . به نظر می رسد آن نیرو ٬ نیروی خود خواهی باشد . که موجب می شود جانداران خطر را احساس کرده و آن را به طرق مختلفی خنثی نمایند .شکوفایی استعداد عفاف موجب گردیده است که انسان برای حفظ و پرورش آن حجاب را ابداع نماید . حجاب به معنی پرده و حائل است . و برخی آن را پوشش یا لباس معنی می کنند . به نظر می رسد لباس یا پوشش موقعی حجاب محسوب می شود که فرد استفاده  کنند ه قصدش عفاف وپاکدامنی باشد . اگر فردی به خاطر زیباشدن لباس بپوشد تا بیشتر خودنمایی کند . یا از سرما او را حفظ کند حجاب محسوب نمی شود .  

  غریزه جنسی نیرویی است که در موجودات زنده وجود دارد که در حیوانات به صورت طبیعی کنترل و هدایت می شود . ولی غریزه جنسی در انسانها با توجه  به شرایط   محیطی شکلهای متفاوتی به خود می بیند . چون غریزه جنسی در انسان مانند گل همیشه

بهار است  . برخی برای رهایی ازغریزه جنسی  ٬ آن را سرکوب کرده اند. عده ای آن را آزاد گذاشته اند. و بعضی آن را کنترل و هدایت کرده اند. به نظر می رسدراه حل سوم منطقی تر باشد ٬ چون در این روش غریزه جنسی به  حالت طبیعی هدایت شده است . عفاف نیرویی است که در این زمینه نقش مٶثری بازی میکند . و در این راستا حجاب ارزش عینی رسیدن  به عفاف را میسر می سازد .  

      

1 - آ یا عفاف وحجاب  فطری است ؟

عفاف یکی از ویژگی های انسانی می باشد و با توجه به داستان حضرت آدم و حوا همان لحظه که به برهنه بودن خود پی بردند به خاطر عفاف شروع به پوشیدن خود کردند. عفاف امری است که در تمامی جوامع مردم به آن پایبند هستند . عفاف یک ارزش جهانی است و از آغاز زندگی اجتماعی ارزش محسوب می شده است .

حجاب الگویی برای نشان دادن عفاف می باشد در آیات قرآنی مربوط به زنان پیامبر ( ص )

که با رعایت حجاب به عفاف شناخته می شوند . مطابق نظر استاد مطهری حجاب یک امر اکتسابی می باشد .

هر چند که عفاف یک ارزش  فطری است اما بر اساس نظریه کنش متقابل نمادی ٬ ارزشها

در ارتباط با کنش و واکنش با محیط  جزء من مفعولی می شود . و با تغییر من مفعولی  من فاعلی نیز تغییر کرده و ارزیابی پدیده ها توسط من فاعلی نیز دگرگون می شود . و مطابق نظر تٲیید اجتماعی و محرک – پاسخی من فاعلی هنجارها را به شکلی از خود بروز می دهد که از تٲیید اجتماعی و پاداش بر خوردار گردد . به این ترتیب هنجارحجاب نیز در جامعه تغییر می یابند . که امروزه در جامعه شاهد هستیم .

2- علل پیدایش عفاف و حجاب چیست ؟

نظرات متفاوتی در مورد حجاب بیان شده است  که عبارتند از : رهبانیت و ریاضت٬

عدم امنیت ٬حسادت ٬عادت زنانگی ٬بالا بردن ارزش زن .

استاد مطهری علت پیدایش پوشش را در حفظ موقعیت خود ٬گرانبها کردن خود ٬دور نگه داشتن خود ومرد را شیفته خود کردن ٬ذی نفع بودن مرد نسبت به زن دانسته اند.

عفاف عاملی است که در فطرت انسان وجود دارد وانسان بر اساس نیروی خود دوستی  که در وجود هر جانداری نهفته است . تا از طریق آن از سوء استفاده دیگران ممانعت به عمل بیاورد  البته در تمامی موجودات زنده نیرویی وجود دارد که رفتارهای آنها را کنترل و هدایت می کند . به نظر می رسد آن نیرو ٬ نیروی خود دوستی باشد . که موجب می شود جانداران خطر را احساس کرده و آن را به طرق مختلفی خنثی نمایند .

شکوفایی استعداد عفاف موجب گردیده است که انسان برای حفظ و پرورش آن حجاب را

ابداع نماید . حجاب به معنی پرده و حائل است . و برخی آن را پوشش یا لباس معنی می کنند . به نظر می رسد لباس یا پوشش موقعی حجاب محسوب می شود که فرد استفاده  کنند ه قصدش عفاف وپاکدامنی باشد . اگر فردی به خاطر زیباشدن لباس بپوشد تا بیشتر خودنمایی کند . یا از سرما او را حفظ کند حجاب محسوب نمی شود .  

  غریزه جنسی نیرویی است که در موجودات زنده وجود دارد که در حیوانات به صورت طبیعی کنترل و هدایت می شود . ولی غریزه جنسی در انسانها با توجه  به شرایط   محیطی شکلهای متفاوتی به خود می بیند . چون غریزه جنسی در انسان مانند گل همیشه

بهار است  . برخی برای رهایی ازغریزه جنسی  ٬ آن را سرکوب کرده اند. عده ای آن را آزاد گذاشته اند. و بعضی آن را کنترل و هدایت کرده اند. به نظر می رسدراه حل سوم منطقی تر باشد ٬ چون در این روش غریزه جنسی به  حا لت طبیعی هدایت شده است . عفاف نیرویی است که در این زمینه نقش مٶثری بازی میکند . و در این راستا حجاب ارزش عینی رسیدن  به عفاف را میسر می سازد .  که در نهایت موجب تعدیل غریزه جنسی می شود .

به نظر دورکیم، انسانها موجوداتی با آرزوهای نا محدودند. آنان بر خلاف جانوران دیگر با برآورده شدن نیازهای زیستی شان سیری نمی پذیرند. از این سیری ناپذیری طبیعی نوع بشر چنین بر می آید که آرزوهای انسان را تنها می توان با نظارت های خارجی، یعنی با نظارت اجتماعی مهار کرد. جامعه بر آرزوهای بشری محدودیت هایی را تحمیل می کند. در جوامع خوب تنظیم شده، نظارت های اجتماعی بر گرایش های فردی یک رشته محدودیت هایی می نهند، چندان که « هر فردی در محدوده خودش کم و بیش تشخیص می دهد که تا چه حدی می تواند به بلند پروازی هایش میدان دهد.. بدین سان، هدف و سرانجامی بر سوداهای فرد نهاده می شود.

با آزادی جنسی انسان حریص تر شده و تنوع طلب می گردد بنابر این نیازهای جنسی با تقویت باورهای دینی و گسترش فرهنگ عفاف و حجاب  باید کنترل و هدایت شود .

3- هدف از عفاف و حجاب چیست ؟

به نظر می رسد هدف از حجاب عفاف است و هدف از عفاف آرامش روانی ٬ استحکام پیوند

خانوادگی ٬ارزش و احترام زن ٬سلامت فردی و اجتماعی ٬شکوفایی استعدادها   ٬                 بهره وری اقتصادی ٬  قرب خدا ٬پاداش معنوی و اخروی  می باشد .

به نظر می رسد با تغییر ارزشها اهداف تازه ای  متناسب با ارزشهای جدید شکل می گیرد .

و یا با تغییر اهداف ارزشها و هنجارها نیز متناسب با آن تغییر می کنند. رواج مادی گرایی و تجمل گرایی موجب تضعیف باورهای  دینی شده و هنجارهای مرتبط با آن نیز تغییر می کنند .

کوهن معتقد است بعضی اعمال خلاف ممکن است هشدار دهنده بوده و نشانه آن باشد که جنبه ای از جامعه به درستی کار نمی کند . این گونه انحرافات ممکن است توجه جامعه را به مسئله جلب کند و به یافتن راه حلهایی برای آن منتهی شود. با توجه به نظر کوهن ٬  بدحجابی یک عمل انحرافی است که با ارزشهای دینی مغایر می باشد و نشانگر این واقعیت است که بخشهایی از جامعه متناسب با اهداف واقعی نظام اسلامی کار نمی کنند. و این هشداری است که باید به خود آمد . و چاره ای اندیشید . در غیر این صورت مطبق نظر دورکیم در تغییرات اجتماعی ٬رفتارهای انحرافی امروز نشانگر رفتارهای آینده است .     

4- بین عفاف و حجاب رابطه متقابل مستقیم وجود دارد . 

دو واژه‌ی «حجاب» و «عفت» در اصل معنای منع و امتناع مشترک‎اند. تفاوتی که بین منع و بازداری حجاب و عفت است، تفاوت بین ظاهر و باطن است؛ یعنی منع و بازداری در حجاب مربوط به ظاهر است، ولی منع و بازداری در عفت، مربوط به باطن و درون است؛ چون عفت یک حالت درونی است، ولی با توجه به این که تأثیر ظاهر بر باطن و تأثیر باطن بر ظاهر، یکی از ویژگی‌های عمومی انسان است؛ بنابراین، بین حجاب و پوشش ظاهری و عفت و بازداری باطنی انسان، تأثیر و تأثّر متقابل است؛

                   بدین ترتیب که هرچه حجاب و پوشش ظاهری بیش‌تر و بهتر باشد، این نوع حجاب در تقویت و پرورش روحیه‌ی باطنی و درونی عفت، تأثیر بیش‌تری دارد؛ و بالعکس هر چه عفت درونی و باطنی بیش‌تر باشد باعث حجاب و پوشش ظاهری بیش‌تر و بهتر در مواجهه با نامحرم می‎گردد.

 

چون باورهای دینی مغایر با ارزشهای نظام سرمایه دارمی باشد به همین علت برای تضعیف باورهای دینی بد حجابی و بی بند و باریهای جنسی را به طرق مختلف رواج می دهد. که این امرموجب سوءاستفاده جنسی و خشونت جنسی میگردد . به هر حا ل روزی ٬ مردم دراین زمینه به خود آگاهی می رسند. و بر اساس نیروی خودخواهی ٬ ارزشهای دینی و عفاف نهفته در خود را بیدار خواهند نمود .

بر اساس نظریه تغییر ارزشها ٬  ارزش ها در جامعه ثابت نیستند و با تغییر شرایط اجتما عی ٬ اقتصادی ارزشها و هنجارها نیز تغییر می کنند . باورهای دینی نیز یکی از ارزش هایی است که تحت تٲ ثیر تغییرات اقتصادی و اجتماعی و تهاجم فرهنگی قرار دارد . رواج بد حجابی درجامعه نشانگرتغییر ارزشهای دینی می باشد . 

    چشم و دل را پرده می‎بایست امّا از عفاف               چادر پوسیده بنیاد مسلمانی نبود

با توجه به شعر بالا عده ای استدلال می کنند که آدم باید قلبش پاک باشد و رعایت پوشش لازم نیست . بر اساس نظریه توجیه رفتار فرد می داند که دروغ می گوید ولی با این حرف رفتار خود را توجیه می کند .   قبلاً ذکر شد که حجاب در کتاب‌های لغت به معنای پوشش، پرده و مانع آمده است. به نگهبان، حاجب می‎گویند؛ چون مانع ورود اغیار و بیگانگان در یک حریم و محیط خاص می‎گردد.
              بنابراین، حجاب و پوشش زن نیز به منزله‌ی یک حاجب و مانع در مقابل افراد نامحرم است که قصد نفوذ و تصرف در حریم ناموس دیگران را دارند. همین مفهوم منع و امتناع در ریشه‌ی لغوی عفت نیز وجود دارد؛ بنابراین، دو واژه‌ی «حجاب» و «عفت» در اصل معنای منع و امتناع مشترک‎اند. تفاوتی که بین منع و بازداری حجاب و عفت است، تفاوت بین ظاهر و باطن است؛ یعنی منع و بازداری در حجاب مربوط به ظاهر است، ولی منع و بازداری در عفت، مربوط به باطن و درون است؛ چون عفت یک حالت درونی است، ولی با توجه به این که تأثیر ظاهر بر باطن و تأثیر باطن بر ظاهر، یکی از ویژگی‌های عمومی انسان است؛ بنابراین، بین حجاب و پوشش ظاهری و عفت و بازداری باطنی انسان، تأثیر و تأثّر متقابل است؛ بدین ترتیب که هرچه حجاب و پوشش ظاهری بیش‌تر و بهتر باشد، این نوع حجاب در تقویت و پرورش روحیه‌ی باطنی و درونی عفت، تأثیر بیش‌تری دارد؛ و بالعکس هر چه عفت درونی و باطنی بیش‌تر باشد باعث حجاب و پوشش ظاهری بیش‌تر و بهتر در مواجهه با نامحرم می‎گردد.

البته این شبهه از آ نجا ناشی می شود که عده ای دارای پوشش هستند ولی دارای عفاف نیستند

همانطور که قبلاً مطرح شد اگر پوشش با قصد عفاف نباشد حجاب نیست و موجب ممانعت نمی شود .

- نتيجهگيري

1-عفاف امری فطری و باطنی  و حجاب امری اکتسابی و ظاهری است .

2- حجاب و عفاف با یکدیگر روابط متقابل دارند .

3- به نظر می رسد انسان بر اساس نیروی خودخواهی ٬ عفاف را به خاطر جلو گیری از سوءاستفاده دیگران وقرب الهی در خود شکوفا کرده است .

4- به نظر می رسد حجاب برا ی نمایش و پرورش عفاف پدید آمده است .

5- ادیان در گسترش عفاف و حجاب نقش اساسی داشته اند.

6- برای سلامتی فردی و اجتماعی  باید نیازهای جنسی کنترل و هدایت شود . 

  

                                 منابع و مآخذ

1- اسماعیلی ٬ بهجت . ( 1384 ) . حجاب و پوشش و نگهبان وحافظ ارزشهای زن . www.kiau.ac.ir

2- بدون نام . ( 15/8/1382 ) . حجاب حق زن و حد مرد . www.tebyan.net

3- بدون نام . نگاهی گذرا به فلسفه حجاب . ( 3 /11 /1385 ) . تبیان.

 www.tebyan.net

4- بدون نام . ( 1385 ) . مفهوم و فلسفه و فواید حجاب . www porsojoo.com.

5- تنهایی ٬ ابوا لحسن . ( 1385 ) . جایگاه نظریه هربرت بلومر در جامعه شناسی معرفت .

مجله اینترنتی علوم اجتماعی .  شماره 47 ص 20 . www.fasleno.com

6- حیدری ٬حسین .( 1385). حجاب گوهر عفاف . hlamerd.blagfa.com.

7- خدایی ٬ مهدی . ( 1384 ) . تبرج ٬ گناه قرن معاصر . www.kiau.ac.ir.

8 – خناری نژاد ٬ حبیب . ( 1383 ) . نظارت اجتماعی . مجله اینترنتی شبکه رشد .

Daneshnameh.roshd.ir.

9- شفیعی ٬ سمیه . ( 1384 ) .  فلسفه پوشش و آ راستگی از دیدگاه اسلام .

  www.kiau.ac.ir.

10- شناسوند ٬ پروین . (1384 ) . حجاب و نوع پوشش زن در ادیان مختلف از منظر قرآن . .  www.kiau.ac.ir

11- صدیق ابراهیم نیا ٬سیمین . ( 1384 ) . حجاب برگ سبزی از ریشه عفاف .  www.kiau.ac.ir

   12-  طیبی ٬ ناهید .(1376 ) . حجاب و عفاف . ماهنامه پیام زن . شماره 70 www.blagh.net                      

13- میثم  . ( 3/11/1385 ) . فلسفه حجاب از دیدگاه قرآن کریم . مرکز مطالعات و پزوهشهای فرهنگی حوزه علمیه . www.andishe.qom

14- عسگری ٬ سعید .(6/10/1384 ) . حجاب در ادیان الهی (2).باشگاه اندیشه .www.bashgah.net                                  

15  - گندم آبادی ٬ محبوبه .( 30 /8/84 ) . تبیینی بر مسئله حجاب . www.farsnews.com

16- مطهری ٬ مرتضی .( 8/11/85) . مسئله حجاب . www.ghadeer.org.

17- نرگس ٬ م . (13/11/ 1385). گستره عفاف به گستردگی زندگی . www.m.narjes.org

18- هارالامبوس ٬ م . ( 1369 ) . تئوریهای انحراف . ( امان اله صفوی ٬مترجم )

فصلنامه رشد علوم اجتماعی . شماره 8  . (1369 )

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم دی ۱۳۸۷ساعت 14:47  توسط محمدباقر صبور  | 

علل دشمنی استکبار جهانی با وحدت مسلمین 

                              محمد باقر صبور- پاییز سال 1386 

چکیده :

این پژوهش با هدف  تبیین علل دشمنی استکبار جهانی با وحدت مسلمین  و زیان های ناشی از تفرقه افکنی درپائیز سال 1386 صورت گرفته است . شیوه مطالعه در این تحقیق روش کتابخانه ای می باشد . بعد از جمع آوری اطلاعات  ، سوالات و فرضیه های مطرح شده مورد بررسی قرارگرفته و نتایج زیر بدست آمد .

1- اصلی ترین علت استکبار، انحراف از خوددوستی خواهی به سوی خود خواهی است . فرد گرایی افراطی ،دین گریزی ، مادی گرایی و دنیا گرایی ،شهوت رانی انحصار طلبی عواملی هستند که متأثر از خود خواهی انسان می باشند . 2- تفرقه افکنی استعمار،سلطه اقتصادی غرب  ،هجوم فرهنگی غرب ، خودباختگی و عدم اعتماد به نفس ، ناسیونالیسم ، انحطاط علمی و فرهنگی ،تعصب کور مذهبی ، دنیا زدگی دولتهای اسلامی و غفلت دنیای اسلام از اولویت های جهان اسلام  بر وحدت مسلمانان تأثیر منفی دارند .3-  وحدت مسلمانان موجب تضعیف استکبار جهانی می شود -  وحدت مسلمانان موجب رواج ارزشهای جهانی می شود - تفرقه افکنی در میان مسلمانان موجب کاهش قدرت آنان می شود. 

مقدمه :

وقتی انسان با اصطلاح استکبار بر خورد می کند اولین چیزی که در ذهن انسان خطور می کند احساس بی عدالتی و ظلم و ستم  است . بی عدالتی و ظلم و ستم  زائیده استکبار است . و استکبار زائیده خود پرستی می باشد .   

« استکبار به معنی کبر، (خود برتربینی ) و تکبر است و خداوند در آیاتی از قرآن احساس بی نیازی به سرمنشاء خلقت و هستی را عامل طغیان و سرکشی انسان معرفی می کند. اگر انسان خود را در اوج ثروت و قدرت ببیند و تکبر و خودبینی را نیز با این عوامل همراه کند، دچار روحیه استکباری می شود. »  ( موحد ، 1385 )

خوددوستی لازمه ی زندگی انسانهااست و موجب پیشرفت و مانع سوء استفاده دیگران می شود ولی اگر از حالت تعادل فراتر رود و به خودپرستی تبدیل شود در این حالت  موجب گسترش ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، دنیاگرایی ، از بین رفتن ارزشهای انسانی و رواج نظام سرمایه داری می شود . که از آن میتوان به استکبار نام برد .  موقعی که انسان دچار استکبار می شود به دنیاطلبی ، قدرت طلبی و لذت جویی روی می آورد و همه کس و همه چیز را در جهت رسیدن به لذت ، قدرت و ثروت ، به عنوان وسیله می انگارد . بنا بر این استکبار، یک فرد یا یک کشور یا یک منطقه خاص نیست ؛ و  در بیشتر کشورها نشانه هایی از استکبار دیده می شود بنابر این استکبار یک مسئله جهانی است . و به صورت جهانی نیز باید با آن بر خورد شود .  معمولا استکبارجهانی  برای اینکه بتواند خود را حفظ نماید و به اهداف خود جامه ی عمل بپوشاند سعی می  کند سر مردم را به خود مشغول  نماید و ارزشهای جدیدی در جامعه شکل می دهند تا بتوانند به حیات خود ادامه دهند . رواج فساد جنسی ، مشروب خواری ، اعتیاد ، قمار، تجمل گرایی و ثروت اندوزی و.... موجب اشتغالات فکری  مردم  شده و  ظلم ،  ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی وارزشهای غیرانسانی فراموش می گردد . چون ارزشهای دینی مغایر با ارزشهای استکباری می باشد به همین علت استکبار جهانی به اشکال مختلف به دشمنی با ارزشهای دینی می پردازد ؛ که وحدت اسلامی نیز یکی از ارزشهایی است که دیگر ارزشهای الهی و انسانی را  در خودجای داده است . بنابر این یکی از اهداف اصلی استکبار ، تضعیف وحدت مسلمانان است.  تا با تضعیف وحدت مسلمانان ، ارزش های اسلامی را تضعیف نموده و زمینه را برای رواج ارزشهای غیر انسانی آماده نمایند .

« قرآن کريم و پيامبران الهى براي سعادت انسان آمدند اما طى اين طريق باتکيه بر فطرت انسان و خواست هاي طبيعى انسان صورت مى گيرد. شايدهيچ انسانى ، يعنى هيچ موجودي نباشد که حب ذات براي او قوي ترين انگيزه نباشد. براي ما انسان ها هم چنين است ، همه موجودات زنده براي ماندن ( بقا) نزاع  مى کنند و تلاش مى کنندالبته اين حب ذات منشاءبدبختى هايى هم در طول تاريخ بوده است خود خواهى ها، فزون طلبى ها ،تجاوزها و غصب ها، ناشى از آن بوده است که انسان خودش را مى خواسته وبراي تامين خواستهاي خودش حاضر شده است که ستمهاي فراوانى انجام بدهد. ( خاتمی ، 1378 )

مهمترين غرايز، حب نفس و خوددوستي انسان است. البته اين غريزه لازمه ي وجود انسان است.همين خوددوستي است كه انسان را به حركت تكاملي به سمت قله هاي عروج انساني وادار مي كند. اما اگر همين خوددوستي و حب نفس هدايت نشود، از انحرافات بزرگ سر بر مي آورد. ثروت اندوزي، قدرت طلبي، كامجويي، زياده طلبي و انحصارطلبي انسان و انحرافات بزرگي كه در تاريخ بشر اتفاق مي افتد و ظلمهاي بزرگي كه شده است و مي شود، همه ي اينها به غريزه ي حب نفسي بر مي گردد كه بعضي ها به آن ميدان داده اند و براي خاطر آن، مرتكب اين خطاها و خيانتها و فجايع بزرگ شده اند. (خامنه ای، 1386 )

خود دوستی نیرویی  است که از سوء استفاده کردن جلو گیری می کند . استکبار جهانی  به اشکال مختلف زمینه را برای سوء استفاده کردن و سوءاستفاده دادن آماده می نماید . وقتی که انسانها به خود آگاهی برسند ووضعیت موجود را درک نمایند ؛ بر علیه وضعیت موجود به حرکت در می آیند . در اینجاست که ایثار و فداکاری شکوفا می شود و مسیر رسیدن به هدف را هموار  می نماید . واز طریق آن  ظلم ،  ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی در کل ،سلطه استکبارجهانی از زمین بر چیده می شوند .

استکبار جهانی عاملی است که می خواهد از دیگران به شکلهای متفاوتی سوء استفاده نماید . البته فرد ، گروه یا کشوری زمانی به فکر سوء استفاده از دیگران می افتد که دچار خود پرستی یا خود برتربینی شود ، در این حالت  دیگران را به عنوان انسانهای نا لایق یا پست دانسته و ظلم به دیگران را جایز می شمارد و آن را جزئی از حق خود می داند . امّا با توجه به نظریه خود خواهی نمی داند که در جهت نابودی خود عمل می کند . و موفقیت آنها مقطعی و موقتی است . زیرا کسانی که مورد ظلم قرار گرفته اند موقعی که به آن پی ببرند در جهت نابودی آنان به حرکت در می آیند . به قول معروف از مکافات عمل غافل مشو . 

نمی توان جامعه ای را پیدا کرد که در آن استکبار وجود نداشته باشد به قول دورکیم هر پدیده ای که در تمامی جوامع دیده شود یک پدیده طبیعی محسوب می شود. اما مهم سلطه روابط استکباری در جهان است که باید توسط ملتها بر چیده شود و این زمانی است که مردم به خود دوستی که در وجودشان نهفته شده آگاهی پیدا کنند . به نظر میرسد آگاهی انسانها روز به روز بیشتر خواهد شد، و انسانها به این نتیجه خواهند رسید که ظلم به دیگران در واقع ظلم به خود است . و در جهان سازمانها و نهادهایی شکل خواهند گرفت که مانع سلطه استکباری خواهند شد . شاید آن زمان ملتها، کره زمین را متعلق به جهانیان خواهند دانست و احتمالاً مرز های جغرافیایی نیز برداشته خواهد شد و پول واحدی در جهان رایج خواهد گردید.  واین زمانی است که شعار نه ظلم کن به کسی – نه زیر ظلم برو تحقق پیدا خواهد کرد .  و سلطه استکبار از روی زمین برچیده خواهد شد . البته این بدان معنی نیست که استکبار ریشه کن خواهد شد ، بلکه سلطه استکباری از بین خواهد رفت .  بنابر این بررسی استکبار جهانی در ارتباط با وحدت مسلمانان  می تواند در بیداری مردم نقش مؤثّری داشته ، وگامی در جهت سقوط سلطه استکبار جهانی بر داشته شود .

ﭙیشینه ﭙژوهش :

« استکبار به معنی کبر، خودخواهی و تکبر است و خداوند در آیاتی از قرآن احساس بی نیازی به سرمنشاء خلقت و هستی را عامل طغیان و سرکشی انسان معرفی می کند. اگر انسان خود را در اوج ثروت و قدرت ببیند و تکبر و خودبینی را نیز با این عوامل همراه کند، دچار روحیه استکباری می شود.» ( لنکرانی ، 1386 )

« تمدن مدرنی که امروزه استکبار برای جهان ترسیم نموده و گروه کثیری نیز واله و شیدای آن شده اند در حقیقت جوهره خود بنیادی انسان و ایستادگی او در برابر قدرت و اراده ذات الهی است.  این تمدن برای دخل و تصرف بر عالم  از تمامی داشته ها و انباشت قدرت بهره می گیرد تا در هستی به نفع خود اثرگذار باشد و قطب وجودی عالم را در دست گرفته و با نظم دهی بر تمامی جوانب و موجودات  فرامانروای بلامنازع و یکه تاز خواسته های نفسانی و اصالت انسانی خود باشد. » ( کمالی، 1386 )

« ...حب نفس از جمله ي همين غرايزي است كه اگر مراقبت و دقت نشود، سركشي هايي كه از اين طريق به وجود مي آيد، همه ي آرمانهاي والاي انساني و آسماني را از بين مي برد و لگد كوب مي كند و همه ي حقوق را در زير پاي ظلم و طغيان و سركشي انسان هدايت نشده و مراقبت نشده، نابود مي كند. » ( خامنه ای ، 1386 ) «... شايدهيچ انسانى ، يعنى هيچ موجودي نباشد که حب ذات براي ; او قوي ترين انگيزه نباشد. براي ما انسان ها هم چنين است . همه موجودات زنده براي ماندن بقامى کنند نزاع  مى کنند و تلاش مى کنندالبته اين حب ذات منشاءبدبختى هايى هم در طول تاريخ بوده است خود خواهى ها، فزون طلبى ها ،تجاوزها و غصب هاو ناشى از آن بوده است که انسان خودش را مى خواسته وبراي تامين  خواستهاي خودش حاضر شده است که ستمهاي فراوانى انجام بدهد و تاريخ پر است از اين زورگويى ها و تجاوزها وغصب ؛ اما حب ذات يک امر فطري است . » ( خاتمی ، 1378 )

«حب ذات به ام الغرایز تعبیر می شود، زیرا برانگیزاننده غرایز است. اما یک سری غرایز اصیل نیز وجود دارند که بر اساس حب ذات استوار نمی باشند.

اما گاهی این غریزه از حد خود تجاوز می کند و انسان خود را خدا می بیند و هرچیزی را که خارج از حدود ذات خود باشد، امری غیر طبیعی می داند .»( تقریب ، 1386)

« موانع بسیاری در راه تحقق وحدت مسلمین قرار دارد و چنین برمی آید که عوامل جدایی مسلمانان به دو گروه عمده تقسیم می شود:

الف) عوامل بیرونی

ب) عوامل درونی

 مهمترین عوامل بیرونی که موجب شکنندگی وحدت مسلمانان می گردند و باعث تضعیف جامعه اسلامی می شوند عبارتند از:

 1-تفرقه افکنی استعمار در کشورهای اسلامی

2-سلطه اقتصادی غرب

3-تهاجم فرهنگی برای سلب هویّت فرهنگی

دسته دوم عوامل شکننده وحدت، موانع درونی می باشد که می توان به چند مواردی اشاره کرد:

1- خودباختگی و عدم اعتماد به نفس

2- ناسیونالیسم

3- انحطاط علمی و فرهنگی

4- تعصب کور مذهبی

5- دنیا زدگی دولتهای اسلامی

6- غفلت دنیای اسلام از اولویت های جهان اسلام »( سلحشور ، 1385 )

«بدین‏ترتیب، یکى از ضرورى‏ترین راههاى پى‏ریزى وحدت دینى در امت‏بزرگ اسلامى، هماهنگى اراده‏ها و تمایلات ارزشى جوامع بر بنیاد همانند سازى ابزارهاى سه‏گانه فوق است; یعنى: «راهبردهاى ملى و مذهبى‏»، «قومى و میهنى‏» و نیز «اجتماعى و فردى‏». (حسینی ، 1386 )

            «...او استدلال مي كند كه موجودات زنده چيزي نيستند جز ظرفهايي جسماني كه ناچارند مانند غلامي حلقه به گوش به فرامين ژن هاي خودخواهي كه تنها روي همانندسازي و تكثير  خودشان   اصرار  دارند ،  مو به مو عمل كنند... ما و تمام جانوران ديگر ماشين هايي هستيم كه توسط ژن هايمان ايجاد مي شويم. ...هرچقدر هم كه آرزومند باشيم طور ديگري فكر كنيم، عشق مطلق و سعادت گونه به عنوان يك كل مفاهيمي هستند كه از نظر تكاملي هيچ معنايي ندارند. »    ..(( داوکینز ، 1999 ) ذ

ز «همانگونه که به روشنی پیداست ساخت خود بر محور رابطه جدلی من (I) و من  اجتماعي (Me)  در تجربه اجتماعی شکل می‌گیرد. «من» مختصات بشری انسان که در فرآیند تکاملی به شیوه بشری  آن متناسب با نیاز ورود به کنش متقابل اجتماعی پروریده شده‌است را معرفی می‌کند  و «من اجتماعی» واقعیتهای ساختی و فرهنگی مؤثر بر فرد را. اما همانگونه که گفته‏شد انسان دارای «ساختی» است که می‌تواند متناسب با کنش متقابل اجتماعی عمل کند.»( تنهایی ، 1385 )   

بببببببه نظر می رسد طبیعت  موجودات زنده  مبتنی  بر  خود  دوستی استوار  شده  است  .  نیروی خوددوستی تفکر منطقی و عقلانی را در انسان شکوفا کرده است . البته خودخواهی غرور و خودپسندی یا خود پرستی نیست بلکه متضاد با آنها می باشد .  خودخواهی به  منزله ی  ترازوی  الکترونیکی  است  که روابط ما را تنظیم می کند. اگر خود دوستی تبدیل به خود پرستی شود موجب کبر و غرور و استکبار می شود . هر چند که ظاهرا رابطه استکباری منافعی را به مستکبرین به ارمغان می آورد ولی این امر موقتی است . موقعی که افراد به خود دوستی خویش آگاهی یابند بر علیه استکبار به حرکت در می آیند .   (

هر چندکه مطابق نظر اسپنسر ، سامنرو داروین صالحان درنهایت بقاء می یابند . اما صالحان ممکن است از نظر گروههای مختلف ، متفاوت باشد . به نظر می رسد صالحان واقعی کسانی هستند که در تاریخ زنده مانده اند و میلیونها نفر پیرو دارند و در نهایت آرمان آنان برجهان حاکم خواهد شد

شیوه اجرا :  

بعد از مشخص شدن مسئله ﭙژوهش،اهداف مطالعه مطابق مسئله و با توجه به تحقیقات انجام شده در این زمینه تعیین گردید . و بر اساس اهداف مطالعه و تحقیقات انجام شده و نظریه های علمی فرضیه هایی جهت بررسی مسئله تحقیق بیان شد.

    روش مطالعه در این پژوهش روش کتابخانه ای می باشد  . بنابراین اطلاعات لازم از این طریق جمع آوری شده و از طریق نظریه های علمی این مسئله مورد بررسی و تفسیر قرار گرفته است .   

تعاریف اصطلاحات :      

خود دوستی: خود خواهی عبارت از نیروی درونی است که اعمال و رفتار موجودات زنده را هدایت نموده و موجب بقای آن موجود زنده شده و در جهت رسیدن به اهداف ،آنان را یاری می نماید . مانند مقابله با خطرات ، اعتدال ، ایثار ، محبت  

وحدت مسلمانان : هدف آن است که مسلمانان براساس اصول مشترک اسلامی در ابعاد مختلف عقیدتی، فقهی و اخلاقی که اکثر مسایل اسلامی را تشکیل می دهد، و بر اساس آیه: «ان هذه امتکم امه واحده و أنا ربّکم فاعبدون» خود را امت واحد بدانند و در سرنوشت یکدیگر و رعایت مصالح اسلامی و دفاع از اسلام و تبیین مفاهیم آن با هم معاضدت داشته باشند، همدیگر را مسلمان بدانند و در برابر دشمنان ید واحده باشند.

ارزشهای اجتماعی : در اصطلاح جامعه شناسي ارزش اجتماعي (social value) عبارت از چيزي است كه موضوع پذيرش همگان است.ارزش اجتماعي واقعيتها و اموري را تشكيل مي دهد كه مطلوبيت دارند و مورد خواست و آرزوي اكثريت افراد جامعه است. ( خناری نژاد ، 1383 )

استکبار جهانی : « استکبار به معنی کبر، خودخواهی ( خود برتربینی ) و تکبر است و خداوند در آیاتی از قرآن احساس بی نیازی به سرمنشاء خلقت و هستی را عامل طغیان و سرکشی انسان معرفی می کند. اگر انسان خود را در اوج ثروت و قدرت ببیند و تکبر و خودبینی را نیز با این عوامل همراه کند، دچار روحیه استکباری می شود. »  ( موحد ، 1385 )

ارزشهای اسلامی : ارزش اسلامی واقعيتها و اموري را تشكيل مي دهد كه مطلوبيت دارند و مورد خواست و آرزوي اكثريت افراد جامعه است. و ریشه در فطرت انسانها داشته و از عقلانیت نیز برخوردار هستند .  

ارزشهای جهانی : ارزشهای جهانی واقعيتها و اموري را تشكيل مي دهد كه مطلوبيت دارند و مورد خواست و آرزوي اكثريت افراد جامعه است و ریشه در فطرت انسانها داشته و از عقلانیت نیز برخوردار هستند .  مانند عدالت ، آزادی ، پاکدامنی ، علم وآگاهی ، آرامش ، امنیت ، احترام به حقوق دیگران ، پرستش و ...

سلطه : سلطه عبارت است از غلبه ی یک وضعیت یا حالت بردیگر حالات .

- بحث و نتیجه گیری

با توجه به نظریه داوکینز، ژن هاي ما نيز در بعضي موارد ميليون ها سال در يك دنياي به شدت رقابتي بقا يافته اند. اين به ما حق مي دهد كه در ژن هاي مان انتظار ويژگي هاي خاصي را داشته باشيم  بارزترين ويژگي مورد انتظار در يك ژن موفق خودخواهي بي رحمانه است. اين خودخواهي ژن معمولا منجر به خودخواهي در رفتار فرد خواهد شد.

به نظر می رسد داوکینز نتوانسته است به سلول های سرطانی بپردازد . اگر سلول ها در تکثیر خود از حالت طبیعی خارج شده ، و رشد  بی رویه ( خود خواهی بی رحمانه )    داشته باشند آ ن موجود زنده را نابود کرده و در  نهایت  موجب  نابودی  خود  نیز  می شوند . مانند  نابودی امپراطوری های گذشته ؛   بنابر این تمامی اعمال و رفتارهای انسانی مبتنی بر خوددوستی می باشد اما زمانیکه خود دوستی به خود پرستی تبدیل می شود موجب متضرر شدن دیگران و در نهایت خودش نیز متضرر خواهد شد.

به نظر می رسد قاعده خود دوستی در میان سازمانها، گروه ها ، نهادها و نظامها نیز حاکم می باشد . زیرا تنظیم روابط در بین آنها بر اساس قواعد منطقی و عقلانی صورت می گیرد . و یک نظام در ارتباط با نظام های دیگر باید منافع خویش را بشناسد و منافع دیگر نظامها را رعایت نماید . در غیر آنصورت آن نظام دچار خود کم بینی یا دچار خود برتربینی خواهد شد که در هر دو حالت متضرر خواهد شد . بر اساس نظریه تعامل گرایی ، خود کم بینی موجب سوء استفاده دیگر نظامها شده و خود برتربینی موجب واکنش منفی در نظامهای مقابل می شود . بنابر این راه خود دوستی ( منطقی و عقلانی ) راه اعتدال است . به قول معروف ، نه ظلم کن به کسی – نه زیر ظلم برو .

بنابر این اصلی ترین علت استکبار، انحراف از خوددوستی به سوی خود خواهی است . فرد گرایی افراطی ،طرد خدا، مادی گرایی و دنیا گرایی ، انحصار طلبی عواملی هستند که متأثر از خود خواهی انسان می باشند .

وحدت یکی از مسائلی است که از آغاز زندگی اجتماعی مورد توجه بوده است . قبایل برای حفظ وحدت اعضای خویش آرمانهای خاصی را بوجود می آورده اند . اصلی ترین عامل وحدت بخش ارزشهای اجتماعی مشترک است .

طبیعت  موجودات زنده  مبتنی  بر  خود  خواهی  استوار  شده  است  .  نیروی خودخواهی تفکرمنطقی وعقلانی را در انسان شکوفا کرده است . خودخواهی به منزله ی  ترازوی  الکترونیکی  است  که روابط ما را تنظیم می کند. تمامی ارزشهای جهانی از خود دوستی ( حب ذات ) انسانها منشاء می گیرند . زیرا خوددوستی مانع سوءاستفاده کردن و سوءاستفاده دادن می شود. تقریب ( 1386 ) « حب ذات به ام الغرایز تعبیر می شود. » وحدت یکی از ارزشهای جهانی است و مبتنی بر عقل وفطرت می باشد . زیرا وحدت عامل همبستگی و انسجام گروه بوده و مانع شکست می شود و یکی از علتهای اساسی پیروزی می باشد .

وحدت زمانی حاصل می گردد که ملتها منافع فردی و گروهی خود را در جهت ارزشهای اسلامی هدایت کنند . ارزشهای استکباری درست در مقابل ارزشهای اسلامی قرار دارند ؛ بنابر این با تقویت ارزشهای اسلامی ارزشهای استکباری تضعیف می شود . و با تضعیف ارزشهای استکباری ، سلطه استکبار جهانی از جهان بر چیده می شود . البته این وضعیت تا زمانی ادامه خواهد داشت که مسلمانان وحدت خویش را حفظ نمایند .

به نظر می رسد تمامی ارزشهای جهانی از خود دوستی ( حب ذات ) انسانها منشاء می گیرند . زیرا خوددوستی مانع سوءاستفاده کردن و سوءاستفاده دادن می شود. تقریب ( 1386 ) « حب ذات به ام الغرایز تعبیر می شود. » زمانی شاید خیلی دور که انسانها به خود دوستی واقعی خویش  خود آگاهی پیدا خواهند کردو به وحدت خواهند رسید و در آن حالت خود را به کارهای بد آلوده نخواهند نمود زیرا ارزشهای جهانی مبتنی بر عقل وفطرت می باشند.  وحاکمیت استکبار جهانی در جهان افول خواهد کرد. و ارزشهای انسانی بر جهان حاکم خواهد شد. و ارزشهای استکباری سلطه خود را از دست خواهند داد .

بر اساس قاعده خود دوستی نتیجه عمل هر کسی ، گروهی و کشوری به خودش بازگشت داده می شود . بنابر این برای دستیابی به ارزشهای انسانی ( اتحاد ) شناخت خود دوستی انسان ضروری است . تا زمانی که انسان به این آگاهی دست نیافته باشد که نتیجه اعمال به خودانسان  باز گشت داده می شود وحدت مسلمانان از پایداری لازم برخوردار نخواهد بود. زیرا برای رسیدن به وحدت از خیلی چیز ها باید گذشت که خود پرستی مانع آن می شود . خودپرستی ظاهراً به نفع انسان است اما تاریخ و تجربه نشان داده است که در نهایت نظامهای خود خواه بر نظامهای خود پرست پیروز شده اند .

به نظر می رسد در جامعه ای که مردم ارزش ها و الگو های مغایر داشته باشند وحدت بخشی چنین جامعه ای مشکل است . به قول دورکیم وجدان جمعی درچنین جامعه ای سست گردیده است . و به خاطر تقسیم کار پیچیده ، وابستگی نقشها به یکدیگرمی شود. اما لازم به ذکر است که وابستگی نقش ها به یکدیگر وحدت بخش نیست زیرا آرمانهای اجتماعی وحدت بخش ، تضعیف شده اند. بنابر این تفرقه موجب تضعیف آرمانهای مشترک ، وجدان جمعی و به تبع آن موجب تضعیف قدرت آن گروه می شود . موقعی که جامعه ای  قدرت خود را از دست بدهد در زمینه های مختلف سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی و نظامی به قدرتهای بزرگ وابسته می شود . و جز این هم چاره ای ندارد زیرا باید کسی باشد که به آن تکیه کرد ، استکبار جهانی نیز همین را می خواهد .  

خود دوستی مانند ترازوی ا لکترونیکی است که روابط ما را تنظیم می کند. وما را از سوءاستفاده کردن و سوء استفاده دادن باز می دارد. معیارخودخواهی  به ما می فهماند که نتیجه هر عملی به خود فرد باز گشت داده می شود ؛ البتّه تا زمانی که این ترازو درست کار بکند . و اگر درست کار نکند بهتر است که تعمیر شود .  بنابر این براساس نظریه خوددوستی انسانها ذاتاً  با هر گونه سوء استفاده مخالف هستند .

موقعی که انسان نتواند از خود دوستی خویش مراقبت نماید در این حالت خود خواهی به خودپرستی تبدیل می گردد . و فرد، گروه ، کشور فکر می کند که می تواند از دیگران به شکل های مختلف بهره برداری کند ؛ امّا نمی داند که با این کارش تیشه بر ریشه خویش می زند . بنابر این خودپرستی واستکبار زائیده جهل انسانی است ولی فرد احساس می کند که از آگاهی سرشاری بر خوردار است.

استکبار جهانی عاملی است که می خواهد از دیگران به شکلهای متفاوتی سوء استفاده نماید . البته فرد ، گروه یا کشوری زمانی به فکر سوء استفاده از دیگران می افتد که دچار خود پرستی یا خود برتربینی شود ، در این حالت  دیگران را به عنوان انسانهای نا لایق یا پست دانسته و ظلم به دیگران را جایز می شمارد و آن را جزئی از حق خود می داند . امّا با توجه به نظریه خود دوستی نمی داند که در جهت نابودی خود عمل می کند . و موفقیت آنها مقطعی و موقتی است . زیرا کسانی که مورد ظلم قرار گرفته اند موقعی که به آن پی ببرند در جهت نابودی آنان به حرکت در می آیند . به قول معروف از مکافات عمل غافل مشو . 

نمی توان جامعه ای را پیدا کرد که در آن استکبار وجود نداشته باشد به قول دورکیم هر پدیده ای که در تمامی جوامع دیده شود یک پدیده طبیعی محسوب می شود.اما مهم سلطه روابط استکباری در جهان است که باید توسط ملتها بر چیده شود و این زمانی است که مردم به خود خواهی که در وجودشان است آگاهی پیدا خواهند کرد .

به نظر میرسد آگاهی انسانها روز به روز بیشتر خواهد شد، و انسانها به این نتیجه خواهند رسید که ظلم به دیگران در واقع ظلم به خود است . و در جهان سازمانها و نهادهایی شکل خواهد گرفت که مانع سلطه استکباری خواهند شد . شاید آن زمان ملتها، کره زمین را متعلق به جهانیان خواهند دانست و احتمالاً مرز های جغرافیایی نیز برداشته خواهد شد و پول واحدی در جهان رایج خواهد گردید.  واین زمانی است که شعار نه ظلم کن به کسی – نه زیر ظلم برو تحقق پیدا خواهد کرد .  و سلطه استکبار از روی زمین برچیده خواهد شد . البته این بدان معنی نیست که استکبار ریشه کن خواهد شد ، بلکه سلطه استکباری از بین خواهد رفت .  بنابر این بررسی استکبار جهانی در ارتباط با وحدت مسلمانان  می تواند در بیداری مردم نقش مؤثّری داشته و زمینه را برای زندگی بدون سلطه استکبار آماده خواهد کرد .

نتایج :

1- اصلی ترین علت استکبار، انحراف از خوددوستی به سوی خود پرستی   است . فرد گرایی افراطی ،دین گریزی ، مادی گرایی و دنیا گرایی ،شهوت رانی انحصار طلبی عواملی هستند که متأثر از خود پرستی   انسان می باشند .

2- وحدت زمانی حاصل می گردد که ملتها منافع فردی و گروهی خود را در جهت ارزشهای اسلامی هدایت کنند . با تقویت ارزشهای اسلامی ، ارزشهای استکباری تضعیف می شود .

3- به نظر می رسد در جامعه ای که مردم ارزش ها و الگو های مغایر داشته باشند وحدت بخشی چنین جامعه ای مشکل است .

4- تا زمانی که انسانها به این آگاهی دست نیافته باشند که نتیجه اعمال به خودانسان  باز گشت داده می شود ویا منافع فردی در گرو منافع جمعی است ، وحدت مسلمانان از پایداری لازم برخوردار نخواهد بود.

5- تفرقه موجب تضعیف آرمانهای مشترک ، وجدان جمعی و به تبع آن موجب تضعیف قدرت آن گروه می شود . موقعی که جامعه ای  قدرت خود را از دست بدهد در زمینه های مختلف سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی و نظامی به قدرتهای بزرگ وابسته می شود .

6- کسانی که مورد ظلم قرار گرفته اند موقعی که به خود خواهی خویش آگاهی یابند در جهت نابودی آنان به حرکت در می آیند .بنابر این استکبار جهانی رفتنی است .

با توجه به یافته های تحقیق ﭙیشنهادات زیر ارائه می گردد :

7- شناساندن مفهوم واقعی خود خواهی( حب ذات )  از طریق کتابهای درسی به دانش آموزان، رسانه های جمعی به مردم.

8- بررسی مفهوم واقعی  خودخواهی( حب ذات )  در حوزه های دینی و دانشگاه ها  و شناساندن آن به دانشجویان وطلّاب .

9- رشد و توسعه اقتصادی بر پایه فطرت وارزشهای انسانی ( قواعد خود خواهی )

10- پرداختن به مفاهیم دینی به عنوان برنامه زندگی بشری .

11- بهتر است برای حفظ وحدت و یکپارچگی ، ارزشهای جهانی که بر پایه فطرت و عقل و منطق هستند مورد تأکید قرار گیرند؛ نه الگو های گروهی .  

-  پیشنهادات پژوهشی :

-ارائه موضوع تحقیق با عنوان بررسی خود دوستی( حب ذات ) در ارتباط با ارزشهای اجتماعی  به مؤسسات علمی و ترجمه آن به زبان های خارجی .

-ارائه موضوع تحقیق با عنوان بررسی ارزشهای اجتماعی جهانی در ارتباط با ارزشهای اسلامی به مؤسسات علمی و ترجمه آن به زبان های خارجی .            

منابع

1- اندرسون ، خدیجه . ( 1382 ) . سلطه . http://bashgah.net

2- تقریب . ( 1386). علل عدم جرأت . http://www.taghribnews.com

3- تنهایی ،ابوا لحسن . ( 1385 ) . جایگاه نظریه هربرت بلومر در جامعه شناسی معرفت  

مجله اینترنتی علوم اجتماعی فصل نو .  شماره 47 ص 20 . www.fasleno.com

4- حسینى ، سیدحسین .( 1380 ). نگاهى به راهبردهاى ارزشى پیامبر(ص) در مسیر وحدت اسلامى .

 http://www.porsojoo.com/fa/node/8056

5- خامنه ای ، سید علی . (1386 ).حب نفس و تقوا . http://www.aviny.com

6- خاتمی ، سید محمد . ( 1378 ). حب ذات . http://former.president.ir

7- خناری نژاد، حبیب . (1383). ارزشهای اجتماعی . http://daneshnameh.roshd.ir

8- داوكينز، ريچارد(1999) خود خواهي و ژن  . cph.theory.persiangig.com

 دوست محمدی ، هادی . (1385 ) . .http://www.bfnews.org

9- رفیع پور ، فرامرز . (1372 ) . کند وکاوها و پنداشته ها . تهران : شرکت سهامی انتشار.

10- ریتزر ، جورج . ( 1374 ). نظریه های جامعه شناسی در دوران معاصر . مترجم : محسن ثلاثی . تهران : انتشارات علمی .

11- سلحشور ، خلیل الرحمن . ( 1386 ) .وحدت و همبستگي در جهان اسلام .http://www.motaleateaf.org

12- صبور ، محمد باقر . ( 1385 ) . بررسی ایثار و شهادت طلبی در روانشناسی و جامعه شناسی و دین . تبریز: امور ایثار گران آموزش و پرورش آذر بایجان شرقی

13- کمالی ، سیدتقی. (1386 ). امپریالیسم؛ این راهپیمای بی مقصد. . http://vefagh.blogsky.com

14- لنکرانی . (   1386   ) .  http://arnet.ir

 

 

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم دی ۱۳۸۷ساعت 9:2  توسط محمدباقر صبور  | 

بررسی جامعه شناختی ایثار و شهادت طلبی  - محمدباقرصبور

  مقدمه

ایثار و شهادت طلبی یکی از موضوعاتی است که در مکاتب و علوم مختلف از زوایای متفاوتی مورد بررسی قرار گرفته است .. شهادت در  دین  اسلام  ارزش  ویژه ای دارد  بطوریکه انسان در خود جرأت بررسی آن را پیدا نمی کند . شهدا انسانهایی هستند که شاید شناخت واقعی آنان برای  دیگران  غیر ممکن می باشد . ولی به نظر می رسد اهداف انسانها برای شان آنقدر ارزشمند  می شوند که  حاضر می شوند جان خویش را در جهت نیل به اهدافشان فدا نمایند .

در جوامع مختلف اهداف ارزشمند برای افراد متفاوت می باشد بنابر این انگیزه های افراد نیز از فدا کردن خویش متعدد می باشد . بنابر این فدا کردن خویش بهتر است با توجه به  همان  موقعیت  مورد بررسی قرار گیرد . برای مثال خلبان ژاپنی که خود را به ناوهای جنگی می کوبد وجان خود را  فدا می کند با رزمندۀ ایرانی که خود را روی مین می اندازد و جان خود را فدا می کند ظاهراً عمل مشابهی انجام داده اند امّا با توجه به شرایط فرهنگی عمل آن دو کاملاّ متفاوت می باشد زیرا انگیزه های آن دو متفاوت می باشد .       

ایثار و شهادت طلبی در جامعۀ بار ارزشی دارد ولی محقق سعی دارد آن را به صورت علمی و به دور از تعصبات فردی مورد مطالعه قرار دهد و امید است گامی  در  جهت  تعالی  ارزشهای  انسانی برداشته شود.   در این پژوهش ایثار و شهادت طلبی از دیدگاه روانشناسی ، جامعه شناسی ، دینی  مورد بررسی قرار می گیرد . روش مطالعه در این پژوهش کتابخانه ای می باشد . 

فطری بودن ایثار و شهادت طلبی

­­(( محقق دڧاع از دين را يك امر ڧطري مطرح كرده و بيان مي‌كند جهاد ڧدا كردن جان است در جهت اعتلاي كلمه‌‌الله و دڧاع از دين و مقدسات ديني و ڧرستادگان الهي از مصاديق آن است و اين نوع مرگ است كه شهادت در راه خدا نام مي‌گيرد. شهادت ڧدا كردن ارزشمندترين دارايي انسان يعني جان اوست و عالي‌ترين مرتبه امر به معروڧ و نهي از منكر است كه هر مسلماني مكلف به آن است.»           ( ذبیح ، 1385 )

« در اديان باستان نيز نمونه‌هايي از شهادت‌طلبي وجود دارد. بر طبق استنادات موجود هابيل به عنوان اولين شهيد و شهادت‌طلبي ساحران ڧرعون در برابر تهديدهاي او از نمونه‌هاي آن هستند.  مسأله شهادت‌طلبي در مسيحيت بسيار مهم است و نمونه بارز آن ماجراي اصحاب كهف است.
در تاريخ اسلام نيز از زمان پيامبر اكرم ( ص ) تا كنون نمونه‌هاي بارزي از شهادت‌طلبي وجود داشته است. از اصحاب حضرت رسول (ص) گرڧته( جعڧر طيار، عمار وياسر) كه در جنگ‌ها و سريه‌ها به شهادت رسيدندو چه بعد از پيامبر ص (حجربن عدي و اويس قرني) و هم‌چنين صحنه كربلا كه جاودانه‌ترين عرصه شهادت‌طلبي در صحنه تاريخ است و امام حسين ع و يارانش بهترين جلوه‌‌هاي ايثار را در شعار، شعور و عمل متجلي ساختند.
شهادت‌طلبي در ايران نيز تاريخي كهن دارد و  در  اسطوره‌ها و  حماسه‌هاي  اساطيري  درباره آن سخن بسيار آمده است. تا زماني كه انقلاب و دڧاع مقدس حياتي تازه به اين امر مقدس بخشيد. شكل‌گيري وتداوم انقلاب اسلامي ايران در پرتو شهادت ائمه ( ع ) و به ويژه حماسه خونين كربلا است. انگيزه‌هاي شهيدان انقلاب اسلامي تا حد زيادي ريشه در ڧرهنگ عاشورا دارد.
در ژاپن نيز انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي را در راه اهداڧ متعالي در اڧراد سامورايي و آيين بوشيدا به چشم مي‌خورد. اين مطالب همه بيانگر وجود انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي در اديان و ڧرهنگ‌هاي مختلف است كه در هر جامعه‌اي با توجه به شرايط خاص خود بروز مي‌كند .

البته با توجه به ڧرهنگ‌هاي مختلف جوامع، انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي نيز داراي تمايزاتي است اما از آن جايي كه اين امر ريشه در ڧطرت انسان‌ها دارد، داراي مشتركات بسياري نيز هست . براي  ياڧتن انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي در هر جامعه‌اي  بايد از سابقه تاريخي،  ڧرهنگي،  اجتماعي و  ديني آن جامعه اطلاع حاصل نمود و ايدئولوژي حاكم بر اڧراد و نيز ويژگي‌هاي شخصيتي اڧراد را مورد مطالعه قرار داد. با توجه به مباني ارزشي و نظري اين تحقيق مي توان گڧت: شهادت‌طلبي موضوعي است كه هم به دين هم به جامعه‌شناسي و هم به روان‌شناسي  مرتبط است. در  رويكرد ديني  انگيزه‌هاي  شهادت‌طلبي ريشه‌اي عميق در جهان‌بيني و ايدئولوژي اڧراد دارد. در رويكرد  جامعه‌شناسي  حوادث و  ارزش‌هاي اجتماعي عامل تأثير گذار بر شهادت‌طلبي و  انگيزه‌هاي  آن  است و در رويكرد  روان‌‌شناسي  انگيزه خوديابي در اين جامعه آماري از اهميت بسياري برخوردار است.» ( شاعری ، 1385 )

« ڧلسڧه جهاد از ديدگاه علامه طبا طبايي با استناد به قرآن بيان شده است و گڧته شد اسلام داراي روح صلح است و از آنجايي كه دڧاع از حق ڧطري و مشروع است جهاد براي  دڧاع  نيز امري  ڧطري محسوب مي‌شود و يكي از معيارهاي آزمايش بشر جهاد و مبارزه در راه خدا است.
        جهاد اجبار ديني نيست. اساس اسلام بر پايه‌ ڧطرت بشر است و كمال او را در بر  دارد  و قوانين ڧردي و اجتماعي بر اساس آن تضمين شده است.» ( نسرتی ، 1380 )

« جهاد يك قانون عمومي در عالم خلقت است و تمامي موجودات به وسيله جهاد و كوشش مانع را از سر راه خود برمي دارند و به كمال مطلوب مي رسند . از  شاخصه هاي  جنگ هاي  معنوي  جوهره عرفاني آن است، به نحوي كه از نظر اسلام اگر جنگ و جهاد بر اساس  نيت الهي و با انگيزه  معرفت و در حدود شرعي نباشد از ارزش و جايگاهي برخوردار نيست.» ( خدایار ، 1382 )

به نظر می رسد ایثارگری و شهادت طلبی در وجود انسان تعبیه شده است و عاملی برای  دفاع از آرمان ها و سرزمین و حقوق خویش ، مبارزه با ظلم و ستم و بی عدالتی و فساد و ارزشهای غیر انسانی و شرک بوده و موجبات تعالی روحی انسان را فراهم می نماید . 

عقلانی بودن ایثار و شهادت طلبی

خود دوستی نیرویی است که در موجودات زنده وجود دارد که در حیوانات به صورت طبیعی کنترل و هدایت می شود . ولی خوددوستی در انسانها با توجه  به شرایط   محیطی شکلهای متفاوتی به خود می بیند برخی برای رهایی از خوددوستی ٬ آن را سرکوب کرده اند. عده ای آن را آزاد گذاشته اند. و بعضی آن را کنترل و هدایت کرده اند. به نظر می رسدراه حل سوم منطقی تر باشد ٬ چون در این روش خوددوستی به  حالت طبیعی هدایت شده است . ایثار  نیرویی است که در این زمینه نقش مٶثری بازی میکند  و در این راستا شهادت طلبی  ارزش عینی رسیدن  به ایثاررا میسر می سازد .       

انسان موجودی است که بر اساس نیروی خود دوستی ، دفاع از حقوق و منافع خویش را یک امر ضروری می داند . و برای عملی کردن آن ، ایثار و شهادت طلبی را ابداع نموده است .  ایثارو شهادت طلبی عاملی است که از سوء استفاده کردن و سوء استفاده دادن جلوگیری می کند .  تفکر عقلانی و منطقی نیز همان است که انسان باید حقوق خویش را بشناسد و به حقوق دیگران نیز احترام بگذارد . ایثارو شهادت طلبی عاملی است که انسان بر اساس تفکر منطقی آن را در خود شکوفا کرده است . تا از طریق آن از سوء استفاده دیگران ممانعت به عمل بیاورد. و در صورت لزوم از حقوق خویش دفاع نماید . به نظر می رسد دفاع زمانی ایثارگری و شهادت طلبی محسوب می شود که در جهت حقیقت خواهی باشد . بنابر این اگرهدف از جنگ کشورگشایی یا توسعه طلبی باشد شرکت در چنین نبردهایی ایثارگری یا شهادت طلبی نیست . 

خوددوستی لازمه ی زندگی انسانهااست و موجب پیشرفت و مانع سوء استفاده دیگران می شود ولی اگر از حالت تعادل فراتر رود و به خودپرستی تبدیل شود در این حالت  موجب گسترش ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، دنیاگرایی ، از بین رفتن ارزشهای انسانی و رواج نظام سرمایه داری می شود .  معمولا نظام سرمایه داری برای اینکه بتواند خود را حفظ نماید و مصرف را در جامعه بالا ببرد و به اهداف خود جامۀ عمل بپوشاند سعی می  کند سر مردم را به خود مشغول نماید و ارزشهای جدیدی ( ارزش های کذایی ) در جامعه شکل می دهند تا بتوانند به حیات خود ادامه دهند . رواج فساد جنسی ، مشروب خواری ، اعتیاد ، قمار، تجمل گرایی و ثروت اندوزی و.... موجب اشتغالات فکری مردم شده و ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی فراموش می گردد .

 انسان دارای نیروهای درونی است که در هنگام ضرورت و مناسب به حرکت در می آیند. وقتی که انسانها به خود آگاهی برسند ووضعیت موجود را درک نمایند ؛ بر علیه وضعیت موجود به حرکت در می آیند . در اینجاست که ایثار و فداکاری شکوفا می شود و مسیر رسیدن به هدف را هموار می نماید . بنابر این ایثار و شهادت طلبی یکی از ملزومات زندگی اجتماعی است . واز طریق آن  ظلم ، ستم ،  بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی بر چیده می شوند . البته ایثار گری و شهادت طلبی درتمامی جوامع وجود دارد ؛ امّا درجوامع دینی و اسلام شهادت از جایگاه ویژهای برخوردار است . ولی لازم به ذکر است اگر جامعه از مسیر الهی خارج شود  و ارزشهای  غیر الهی  حاکم  گردد ،  ایثار گری و شهادت طلبی کارایی خود را از دست خواهد داد .

به نظر می رسد ایثارگری و شهادت طلبی اوج انسانیت انسانها می باشد  و انسان به آن درجه از کمال دست پیدا می کند که ابزار و آلات مادی را می گسلد و در جهت وصال حقّ قدم بر می دارد . 

هدف از ایثارو شهادت طلبی

« امر به معروف و نهي از منكر راه پيامبران و شيوه صالحان است. فريضه اي است كه ديگر واجبات به واسطه آن به پا داشته مي شوند.
در دوران دفاع مقدس تاريخ ملت ما شاهد مردان مردي بود كه با تمام وجود به امر به معروف ونهي از منكر همت گماشته بودند و با رفتارهاي حكيمانه و خردمندانه معروف را تبليغ و از منكر نهي مي كردند. روايت شهيدان با ايماني كه با رفتار ومنش خود لياقت شهادت را به دست آوردند و به ديار باقي شتافتند. اين شهيدان از هر گونه عملي كه آنها را از شهادت دور مي كرد، اجتناب مي كردند. برخوردها و شيوه عمل اين مجاهدان به قدري ساده و بي آلايش بود كه سخت ترين و مقاوم ترين افراد در مقابل آنها به زانو در مي آورد. از ساده زيستي آنها گرفته تا برخورد با محرم و نامحرم، احترام به والدين، دقت در تربيت فرزندان، دقت در انجام واجبات و مستحبات دقت در وظايفي كه به عهده يك رزمنده در حال جنگ و يا در غير جنگ است، تقوا، نحوه غذا خوردن و .... همه خصوصياتي كه در وجود اين  عزيزان  بود  نشان از ايمان راسخ آنها به خداوند تعالي بود. داستان هايي كه در اين مجموعه نقل  شده،  فقط  در  تاريخ  اسلام و تاريخ جنگ هاي اسلام به چشم مي خورد و در هيچ جاي ديگري نمي توان چنين جلوه هايي را از امر به معروف ونهي از منكر يافت.
داستان شهيداني كه با تلاوت قرآن خود را از لحاظ  معنوي سير و سيراب  مي كردند، در تمام  لحظات به خصوص در مراسم جشن و شادي از ارتكاب گناه جلوگيري مي كردند، از روش هاي عبادي خاصي براي تنبيه و نهي از منكر بهره مي گرفتند،‌پرهيز از ريا، اخلاص و  صداقت در كار همه باعث  شده بود  روش اين عزيزان در امر به معروف ونهي از منكر مؤثر واقع شود.  
          وجود چنين خصوصياتي سبب شده بود كه از زميني بودن و تعلق به دنيا دوري  گزينند  و  ذهن و خيال آنها به جاي ديگري سوق داده شود. اين ويژگي ها مصداق مردان مردي است كه در جبهه نبرد عليه باطل تمام هستي خود را نثار و با گذشت از جان و مال، آبرو و عزت ايران اسلامي را حفظ كردند.»       ( مؤمنی راد، 1385 )

« همه‏ى اين دستاوردها متعلق به خون اين عزيزان شماهاست: اين عزت ملى، اين پيشرفت علمى، اين استقلال سياسى، اين زنده ماندن آرمانهاى انقلابى و سخنان امام ، كه  همه‏ى  اينها  چيزهايى  است  كه براى يك ملت آسان به دست نمى‏آيد، اين ايستادگى در اين راه، اين روزبه‏روز مدارج ترقى را در بخشهاى گوناگون طى كردن و پيش رفتن، از يك ملت ضعيف و عقب‏مانده و فراموش شده به يك ملت مطرح  در سطح بين‏المللى تبديل شدن» ( خامنه ای ، 1385 )

« شهادت، محل عروج انسان ها است. شهید نخستین کسی است که وارد بهشت می شود و  شهدا عند ربهم یُرزقونند. شهادت رستگاری قطعی و کمال مطلق است. ائمه (ع)  كه کامل ترین انسان ها هستند آرزوی شهادت در دعاهایشان به کرات دیده می شود و این بیانگر انس و علاقه آنها به شهادت است.         رسیدن به تکامل، اطاعت از خدا و رسول و امر به معروف و نهی از منکر از انگیزه های معنوی در شهادت طلبي است. » ( مردانی ، 1385 )
         « از ديدگاه ديگر محققان انگيزه‌هاي زير موجب شهادت‌طلبي در ڧرد مي‌شود:
جهان‌بيني ڧرد، كوشش براي رسيدن به كمال نهايي، استقبال از شهادت، وصول قرب الهي و ارزش‌هاي معنوي،‌احياي حق و عزت اسلام

برخي از انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از نظر قرآن عبارتتند از:
وڧاي به عهد و پيمان،‌معامله سودمند با خداوند، اطاعت از خدا و زسول، قبولي در سنت ابتلا و امتحان و پوشيده شدن خطاها
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه متڧكرين:
       از نظر استاد مطهري اسلام مرگي را شهادت مي‌داند كه انسان با توجه به خطرات احتمالي يا يقيني ،‌ڧقط به انگيزه هدڧي مقدس و انساني و به تعبير قرآن ڧي سبيل‌الله بودن از آن استقبال مي‌كند. ايشان منطق شهيد را منطق سوختن و جذب شدن در جامعه براي احياي جامعه مي‌داند.
برخي از مهم‌ترين انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از نظر ايشان:
- حماسه آڧريني و قهرماني در راه حڧظ آرمان‌ها
- برقراري ارزش‌هاي واقعي بشري، هدف‌هاي متعالي و مقدس
- انجام ڧريضه امر به معروف ونهي از منكر
دكتر شريعتي نيز موارد زير را از انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي برشمردند:
- استقرار عدالت و ايجاد امت در جامعه
- دڧاع از حق ومبارزه با باطل
- ڧداكاري در راه ابعاد سياسي حيات( آزادي، عشق، عرڧان و عدالت اجتماعي)
حضرت امام خميني ره نيز معتقد بودندكه شهادت هديه‌اي از جانب خدا براي كساني است كه لايق آن هستند. مقام شهادت اوج بندگي و سير و سلوك در عالم معنويت است.
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه ايشان به شرح زير است:
- اداي تكليف و وظيڧه الهي
- رسيدن به زندگي جاويد دنيوي و اخروي
- ايجاد و تقويت حكومت اسلامي
 
شهادت‌طلبي و انگيزه‌هاي آن در
جامعه‌شناسي  :
        از نظر اميل دوركيم خود كشي به چهار دسته تقسيم مي‌شود و شهادت‌طلبي در خودكشي دگرخواهانه جاي دارد. كه ڧرد در آن وظيڧه اخلاقي عميقي در خود احساس و خود را ڧداي ديگران  مي‌كند.  خودكشي از ديد دوركيم يك واقعيت اجتماعي است و بايد از طريق پديده‌هاي اجتماعي مورد  بررسي  قرار  بگيرد.
با توجه به مباني ارزشي و نظري اين تحقيق مي توان گڧت: شهادت‌طلبي موضوعي است كه هم به دين هم به جامعه‌شناسي و هم به روان‌شناسي مرتبط است. در رويكرد ديني انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي ريشه‌اي عميق در جهان‌بيني و ايدئولوژي اڧراد دارد. در رويكرد جامعه‌شناسي حوادث و ارزش‌هاي اجتماعي عامل  تأثير گذار بر شهادت‌طلبي و انگيزه‌هاي آن  است  و  در  رويكرد  روان‌‌شناسي  انگيزه  خوديابي در اين  جامعه آماري از اهميت بسياري برخوردار است.» ( شاعری ، 1385 )

« جهاد در نهج‌البلاغه را تحت موارد ذيل بررسي كرده است.
- وحدت و اتحاد از نتايج و پي‌آمدهاي طبيعي گرايش به حق است.
- از دست دادن حالت دڧاعي، جامعه را به خڧت مي‌كشاند.
- لزوم دڧاع نه تنها براي به دست آوردن حقوق پايمال شده است بلكه اصولاً عمل متعهدانه‌ مكتبي است كه با سكوت مرگبار دربرابر عصيان به خدا تن به رضا مي‌دهد  .       

              بررسي شهادت از منظر صحيڧه سجاديه موضوع ڧصل ششم است كه اهداف جنگ و مجاهد را يكي استحكام مرزها و تثبيت امنيت در جامعه اسلامي، سامان گرڧتن وضع اقتصادي، عبوديت و انس با خدا و مواردي ديگر عنوان كرده است. محقق در همين  راستا  آخرين  منزل  هجرت  و  جهاد  را بررسي كرده است كه امام سجاد در بخشي از آن اظهار داشته :  مجاهد  نبايد  با  انگيزه  دنيا طلبي  رو به جبهه‌ي نبرد بگذارد و انگيزه‌اش شهرت و غنيمت باشد. » ( نسرتی ، 1380 )

« ارزش‌هاي ديني در گڧتار شهدا (1- حركت براي خدا 2- توبه 3- دينداري 4- عشق به امام حسين ع5- روحيه شهادت طلبي 6- دشمن ستيزي 7- تبعيت از رهبري 8- پاسداري از انقلاب»             ( رهیده ، 1382 )

(( كاركردهاي ايثار و شهادت براي جامعه مطرح شده است.
1- به وجود آمدن انسا‌ن‌هاي مصمم و مبارز
2- حضور بيشتر مردم در صحنه
3- بيداري و بقاي جامعه
4- كسب استقلال، آزادي و شرڧ
5- درس مقاومت به جهانيان
6 - شكست قدرت و ڧرهنگ شيطاني شرق و غرب
7-  رسوايي دشمنان» ( رستمی ، 1385 )
         « مفاهيم شهيد و شهادت در دين اسلام  از تعبير خاصي  نسبت  به  اديان  ديگر بر خوردار  است. شهادت، مرگي در راه خدا كشته شدن  است كه  شهيد  آگاهانه و  بخاطر  هدف  مقدس  و  به  تعبير  قرآن «في‌سبيل‌الله» انتخاب مي‌كند. در واقع شهدا سعادت‌منداني به شمار مي‌آيند كه عمري را در خدمت به اسلام و مسلمين  گذرانده‌اند و در آخر نيز عمر فاني خود را به فيض عظيمي كه  دلباختگان به  لقاءالله  آرزو مي‌كنند بخشيده‌اند. از اين رو ‌آنان جايگاهي والا دارند، زيرا زندگاني خويش را در راه  هدفي الهي  با سرافرازي به خيل شهداي راه حق پيوند زده‌اند.
         در اسلام شهادت صفتي از «حيات معقول» به  شمار  مي‌رود و  شهيد  پس از  پيامبر  از  مقام و جايگاهي برتر برخوردار است. از اين رو در قرآن مجيد، حدود ده آيه به صورت صريح درباره كساني كه در راه خدا كشته شده‌اند وجود دارد. زنده بودن شهيد، رزق شهيد، آمرزش گناهان شهيد، ضايع نشدن عمل شهيد، مسرت وخوشحالي شهيد، وارد شدن در رحمت الهي و رستگاري شهيد از جمله مسایلي است كه در اين آيات به آنها اشاره شده است.» ( الهی ، 1385)

 

تکلیف بودن ایثار و شهادت طلبی

«در واقع امام خميني قيام سيد‌‌الشهدا (ع) را يك الگوي بزرگ مي‌داند كه از نقطه نظر فقهي و عمل به وظايف و تكاليف ديني، بايد سرمشق قرار گيرد. تأكيد بر قيام عاشورا و فرهنگ شهادت ‌طلبي نزد امام خميني از چنان اهميتي برخوردار بود كه ايشان حتي در وصيت‌نامه سياسي الهي خود نيز به تذكر در اين باب پرداخته‌اند: «ما  مفتخريم  كه ائمه  معصومين ما  صلوات الله و سلامه عليهم  در راه تعالي دين اسلام و در راه پياده كردن قرآن كريم كه تشكيل حكومت عدل يكي از ابعاد آن است، در حبس و تبعيد به سر برده و عاقبت در راه براندازي حكومتهاي جائرانه و  طاغوتيان زمان خود  شهيد  شدند. و ما امروز مفتخريم كه مي‌خواهيم مقاصد قرآن و سنت را پياده كنيم و اقشار مختلف ملت ما در اين راه بزرگ سرنوشت‌ساز سر از پا نشناخته، جان و مال و عزيزان خود را نثار راه خدا مي‌كنند.»*

امام خميني به عنوان رهبر انقلاب، درهاي جديدي را در تحليل صحيح و بهره‌بري كامل و اساسي از قيام امام حسين گشود و نهضت حسيني را سرمشق و الگوي انقلاب اسلامي قرار داد. زيرا  امام خميني نيز معتقد بود كه «سيد‌الشهدا (ع) به تكليف شرعي الهي مي‌خواست عمل بكند. غلبه بكند، تكليف شرعيش را عمل كرده، مغلوب هم بشود، تكليف شرعيش را عمل كرده، قضيه تكليف است.»*

                 با توجه به آنكه حركت سيد‌الشهدا (ع) يك اقدام كاملاً سياسي بود كه حضرت خود را مكلف به آن مي‌دانست هدف نهايي و فلسفه و جودي اين قيام نيز تلاش براي تشكيل حكومت اسلامي  بود.
        در اين راه كه حضرت (ع) كاملاً به سرنوشت حركت آگاهي داشت، مصالحه و سازش با دشمن را بر خلاف مصالح اسلام و جامعه اسلامي مي‌پنداشت. از اين رو حتي آگاهي از شهادت نيز مانعي در سر راه امام حسين و يارانش ايجاد نكرد. زيرا سيد‌الشهدا (ع) در هر حال خود را پيروز مي‌دانست، چرا كه ملاك پيروزي، انجام تكليف مبارزه با ظلم و تلاش براي برپايي حكومت عدل بود. )) ( اللهی ، 1385 )

انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه متڧكرين:
از نظر استاد مطهري اسلام مرگي را شهادت مي‌داند كه انسان با توجه به خطرات احتمالي يا يقيني ، ‌ڧقط به انگيزه هدڧي مقدس و انساني و به تعبير قرآن ڧي سبيل‌الله بودن از آن استقبال مي‌كند. ايشان منطق شهيد را منطق سوختن و جذب شدن در جامعه براي احياي جامعه مي‌داند. برخي از مهم‌ترين انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از نظر ايشان:
- حماسه آڧريني و قهرماني در راه حڧظ آرمان‌ها
- برقراري ارزش‌هاي واقعي بشري، هدڧ‌هاي متعالي و مقدس
- انجام ڧريضه امر به معروڧ ونهي از منكر
دكتر شريعتي نيز موارد زير را از انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي برشمردند:
- استقرار عدالت و ايجاد امت در جامعه
- دڧاع از حق ومبارزه با باطل
- ڧداكاري در راه ابعاد سياسي حيات( آزادي، عشق، عرڧان و عدالت اجتماعي)
حضرت امام خميني ره نيز معتقد بودندكه شهادت هديه‌اي از جانب خدا براي كساني است كه لايق آن هستند. مقام شهادت اوج بندگي و سير و سلوك در عالم معنويت است.
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه ايشان به شرح زير است:
- اداي تكليڧ و وظيڧه الهي
- رسيدن به زندگي جاويد دنيوي و اخوي
- ايجاد و تقويت حكومت اسلامي
 به نظر مي‌رسد كه نظريه دوركيم از پاره‌اي جهات قابل انطباق بر فرهنگ ايثار و شهادت باشد. از جمله اينكه وي به تعيين نسبت همبستگي اجتماعي با خودكشي دگرخواهانه پرداخته است و با تفكيك همبستگي اجتماعي به دو نوع «همبستگي ارگانيكي» و «همبستگي مكانيكي»، به بررسي پيوند فرد و جامعه اهتمام ورزيده است. در دفاع مقدس نيز همبستگي اجتماعي مردم، باعث ايجاد و بسط پيوندهاي عاطفي و روحي ژرف بين مردم و نيز مسئولان گرديد و همين مسئله مصدر و منشاء مهمي براي بروز و ظهور ايثارها و فداكاري‌هاي در عرصه دفاع مقدس گرديد. شرايط بحراني نيز باعث تشديد و تقويت همبستگي شد و گرچه اين كنش ارادي، اختياري و آگاهانه بود ولي فرهنگ و ارزشهاي آن نيز بر چنين مرگي به مثابه وظيفه تكليف شرعي تاكيد مي‌كرد.» ( ضیایی ، 1385 )
         « بررسي سؤالات و شناسايي و تحليل محتوي وصيت‌نامه‌ها به دست آمده استخراج شده است. نتايج حاصل از اين تحقيق نشان مي‌دهد كه شهادت‌طلبي از انگيزه‌هاي  معنوي  سرچشمه  مي‌گيرد و در بين سه  متغير مطرح شده(خداخواهي، دگرخواهي و خوديابي) متغير خداخواهي بيشترين امتياز، و در بين مقولات آمده درتحقيق اطاعت ازولايت داراي امتياز بيشتري نسبت به ديگر مقولات بوده است.

مفاهيم شهيد و شهادت در دين اسلام از تعبير خاصي نسبت به اديان ديگر برخوردار است. شهادت، مرگي از راه خدا كشته شدن است كه شهيد آگاهانه و بخاطر هدف  مقدس و  به  تعبير قرآن «في‌سبيل‌الله» انتخاب مي‌كند. در واقع شهدا سعادت‌منداني به شمار مي‌آيند كه عمري را در خدمت به اسلام و مسلمين گذرانده‌اند و در آخر نيز عمر فاني خود را  به  فيض  عظيمي  كه  دلباختگان  به  لقاءالله  آرزو مي‌كنند بخشيده‌اند. از اين رو ‌آنان جايگاهي  والا دارند،  زيرا  زندگاني  خويش را در راه  هدفي  الهي  با سرافرازي به خيل شهداي راه حق پيوند زده‌اند.» ( شاعری ، 1385 )

 رابطه میل به جاودانگی و  ایثار و شهادت طلبی .

«  قرآن، به عنوان جامع ترين كتاب وحي بحث درباره شهيد ر افرو نگذارده و در آياتي چند به آن اشاره داشته است. واژه شهيد در قرآن به معني حضور، آگاهي، ادراك و شهود باطني آمده است. لفظ شهيد و شهادت در قرآن هم براي خدا و هم براي پيامبر ص، ملائكه، اعضا و جوارح  انسان و  نيز  براي عالم طبيعت در مقابل جهان غيب آمده است. حيات از ويژگي هاي شهيد است كه در قرآن آمده است. حيات از ديدگاه هاي مختلف معاني متفاوتي دارد و به طور كلي مفهوم روشن و بديهي ،  ولي  حقيقتي  ناشناخته است كه بشر توانسته در حد امكانات خود مظاهر حيات را بشناسد، لذا اعمال حياتي  چه از جنبه  مادي  و چه غير مادي كم و بيش در همه موجودات زنده وجود دارد.  حيات  و  ممات  در  قرآن  به  حيات  نباتي، حيواني، وجودي انسان، عقلاني و اعتقادي، اجتماعي، برزخي، دنيايي و مادي، آخرتي، حيات طيبه پاك و حيات مطلقه پروردگار تقسيم شده است. حيات شهيد را برخي حيات هدايتي و برخي برزخي دانسته اند اما با مطالعه آيات و روايات چنين استنباط مي شود كه حيات شهيد يك حيات حقيقي است كه  حقيقت آن  براي ما شناخته شده نيست. تأكيد خداوند بر زنده بودن شهيد به دليل عالي بودن مرتبه وجود آنها و حيات  عالي آن است كه با ساير افرادي كه از دنيا مي روند متفاوت و بالاتر از حيات آنها است. معني ديگر شهيد  در قرآن شاهد و گواه است به اين خاطر كه شهيد پرده هاي تعين را كنار زده و در حضرت لاتعين وارد شده است، پس بر همه زمان ها و مكان ها شاهد و ناظر است. شهادت، صفتي از حيات معقول است و كسي كه آرزوي شهادت دارد قدرت به دست آوردن حيات معقول را يافته است. مقام شهيد، مقام عند  ربهم  است  و اين عالي ترين مقام و كمال نهايي انسان است كه هيچ حايلي ميان انسان و خدا وجود ندارد .  مقام  عنديت يعني لقا حضرت حق؛ كه رسيدن به اين مقام مختص شهدا و اوليا  الهي است شهيد كسي است كه به وصال عشق رسيده و در مستي و بي خبري اين قرب است. رزق شهيد، فرح و بشارت و آگاهي شهيد از وضع و حال بازماندگان از ويژگي هاي عمده شهدا است. » ( خدایار ، 1382 )

به نظر می رسد یکی از انگیزه های شهادت طلبی میل به جاودانگی باشد البته د ر برخی  جوامع این جااودانگی مادی و دنیوی می باشد ولی از دیدگاه دینی جاودانگی واقعی جاودانگی اخروی است که در ادیان وعده داده شده است . ولی نامشان در یادها زنده می مانند     حضرت امام خميني ره نيز معتقد بودندكه شهادت هديه‌اي از جانب خدا براي كساني است كه لايق آن هستند. مقام شهادت اوج بندگي و سير و سلوك در عالم معنويت است.
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه ايشان به شرح زير است:
- اداي تكليڧ و وظيڧه الهي
- رسيدن به زندگي جاويد دنيوي و اخوي
- ايجاد و تقويت حكومت اسلامي
 «انّ اللَّه اشترى من المؤمنين أنفسهم و أموالهم بأنّ لهم الجنّة»؛ اين جان را خداى متعال با بهشت معامله مى‏كند. «هى فلا تبيعوها بغيرها»، مبادا اين جان با ارزشِ انسانى را به غير بهشت بفروشيد. ارزش جان شما بهشت است. جان شما ارزشى به قدر بهشت دارد.آنچه كه براى يك انسان اهميت دارد، اين است؛  موفقيت در اين دنيا، چشم‏انداز خوب و در نهايت چشم‏انداز رضوان الهى و بهشت الهى است.»                ( خامنه ای ، 1385 )

        (( در اسلام شهادت صفتي از «حيات معقول» به شمار مي‌رود و شهيد پس  از  پيامبر  از مقام و جايگاهي برتر برخوردار است. از اين رو در قرآن مجيد، حدود ده آيه به صورت صريح  درباره كساني كه در راه خدا كشته شده‌اند وجود دارد. زنده بودن شهيد، رزق شهيد، آمرزش گناهان شهيد، ضايع نشدن عمل شهيد، مسرت وخوشحالي شهيد، وارد شدن در رحمت الهي و رستگاري شهيد از جمله مسایلي است كه در اين آيات به آنها اشاره شده است.
            به مصداق آيات شريفه 169 تا 175 سوره آل عمران كه مي‌فرمايد: «البته نپنداريد كه شهيدان راه خدا مرده‌‌اند بلكه زنده به حيات ابدي شدند و در نزد خدا متنعم خواهند بود. آنان به فضل و رحمتي كه از خداوند نصيبشان گرديده شادمان اند و به آن مؤمنان كه هنوز به آنها نپيوسته‌اند و  در  پي  آنها  به  راه آخرت خواهند شتافت مژده دهند كه از مردن هيچ نترسند و از فوت متاع دنيا هيچ غم مخورند. و آنها را بشارت به نعمت و فضل خدا دهند و اينكه خداوند اجر اهل ايمان را هرگز ضايع نگرداند.» *
           در دين اسلام شهيد همواره زنده است و حيات  و  ممات  او  همواره  صفتي  براي  حيات  طيبه محسوب مي‌گردد. )) ( الهی ، 1385)

((انسان ها، از جسم و روح آفریده شده اند و بعد از مرگ از بین  نمی روند  و  به  دنیای  جدیدی وارد می شوند. بنا بر روایات ارواح شهدا نیز زنده است و با روح خود به خداوند رجوع می کنند. رجوع انسان به سوی خدا غیر مادی است. شهادت به خاطر قداست و نقش خاصی که در رشد و کمال انسان دارد همواره آرزوی بزرگان دین بوده است. )) ( مردانی ، 1385 )

« شهيد نمي ميرد؛گويا او شاهد و حاضر است. ـ چون ملائكه، رحمت شهيد را مشاهده مي‌كنند.  

 ـ كشته شده در راه خدا بر زمين مي‌افتد و شهيد مي‌شود و زمين نيز «شاهد» نام دارد لذا او را شهيد گويند. ـ شهيد در نزد خدا حاضر است و ملكوت و ملك خدا را مشاهده مي‌كند .          

ـ ملكوت، عالم غيب است  كه مختص به ارواح است و ملك، عالم شهادت است كه از محسوسات طبيعيه است و شهيد هر دو عالم را مشاهده مي‌كند. » ( ضیایی ، 1385)

رابطۀ ایثارو شهادت طلبی و ظلم ستیزی و بی عدالتی

انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه متڧكرين:
از نظر استاد مطهري اسلام مرگي را شهادت مي‌داند كه انسان با توجه به خطرات احتمالي يا يقيني ،‌ڧقط به انگيزه هدڧي مقدس و انساني و به تعبير قرآن ڧي سبيل‌الله بودن از آن استقبال مي‌كند. ايشان منطق شهيد را منطق سوختن و جذب شدن در جامعه براي احياي جامعه مي‌داند.
برخي از مهم‌ترين انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از نظر ايشان:
- حماسه آڧريني و قهرماني در راه حڧظ آرمان‌ها
- برقراري ارزش‌هاي واقعي بشري، هدڧ‌هاي متعالي و مقدس
- انجام ڧريضه امر به معروڧ ونهي از منكر
دكتر شريعتي نيز موارد زير را از انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي برشمردند:
- استقرار عدالت و ايجاد امت در جامعه
- دڧاع از حق ومبارزه با باطل
- ڧداكاري در راه ابعاد سياسي حيات( آزادي، عشق، عرڧان و عدالت اجتماعي)
حضرت امام خميني ره نيز معتقد بودندكه شهادت هديه‌اي از جانب خدا براي كساني است كه لايق آن هستند. مقام شهادت اوج بندگي و سير و سلوك در عالم معنويت است.
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه ايشان به شرح زير است:
- اداي تكليڧ و وظيڧه الهي
- رسيدن به زندگي جاويد دنيوي و اخوي
- ايجاد و تقويت حكومت اسلامي
           « اعتقاد شهيد مطهري بر اين مبنا بود كه «جهاد اسلامي، امر به معروف و نهي از منكر، وظيفه نوعي و ديني و اجر و پاداش شهيدان گرديد و مردمي كه سالها اين آرزو را كه در زمره ياران امام حسين باشند در سر مي‌پروراندند و هر صبح و شام  تكرار  مي‌كردند.  «يا ليتني كنت معكم فافوز فوزاً عظيما»، بناگاه خود رادر صحنه‌‌اي مشاهده كردند كه گويي حسين را به  عينه  مي‌ديدند.  مردم  صحنه‌هاي  كربلا ، حنين، بدر، احد، تبوك، و ...  را  در  جلوي  خويش  مي‌ديدند  و  همين  باعث  شد  كه  به  پا خيزند  و از سرچشمه‌هاي عشق به خدا، وضو بسازند و يك سره بانك تكبير بر هر  چه  ظلم  و  ستمگري  است  بزنند.

با توجه به آنكه حركت سيد‌الشهدا (ع) يك اقدام كاملاً سياسي بود كه حضرت خود را مكلف به آن مي‌دانست هدف نهايي و فلسفه و جودي اين قيام نيز تلاش براي تشكيل حكومت اسلامي بود.
         در اين راه كه حضرت (ع) كاملاً به سرنوشت حركت آگاهي داشت، مصالحه و سازش با دشمن را بر خلاف مصالح اسلام و جامعه اسلامي مي‌پنداشت. از اين رو حتي آگاهي از شهادت نيز مانعي در سر راه امام حسين و يارانش ايجاد نكرد. زيرا سيد‌الشهدا (ع) در هر حال خود را پيروز مي‌دانست، چرا كه ملاك پيروزي، انجام تكليف مبارزه با ظلم و تلاش براي برپايي حكومت عدل بود.» ( اللهی ، 1385 )

« انتظار و شهادت طلبی، از بزرگترین عوامل مقاومت و پایداری مسلمین است و طرفداران حق و عدالت را در برابر ظلم و ستم نگه می دارد و در انجام تکالیف  مذهبی  تحریک  می کند  و  به  ضمیر باطنشان شور و نشاط می بخشد. انتظار و شهادت، از دیدگاه تشیع تنها لفظ و  گفتار  نیست  بلکه  پندار و کردار است، اعتراضی دائمی است علیه بی عدالتی ها و نوعی فرياد و خروش از درون است.  انتظار و شهادت بزرگترین عامل پیشرفت است. این دو مقوله از مهم ترین منابع الهام و  شوق  دهی  برای  زمینه سازی جهت تحول و تکامل انسان به سوی عدل و ایمان است . » ( مردانی ، 1385 )

«  با توجه به گستردگي مفهوم شهادت به اين نتيجه مي رسيم كه كه شهادت داراي دو مفهوم عام و خاص است. در معناي خاص، همان كشته شدن در راه خدا با شاخص هاي  مخصوص  خود  است  و  در معناي عام، شامل كليه كساني است كه همراه با ايمان به انگيز ه اقامه عدل و قسط و با نيت خالص در راه خدا و رسول ص اقدام كرده و كشته مي شود. شاخص هايي كه در كشته شدن وجود دارد و فرد را  شهيد معرفي مي كند ايمان، نيت و اطاعت از رهبري است.» ( خدایار ، 1382 )

ارتباط  ایثارو شهادت طلبی با دلبستگی افراد به امور دنیوی

رزمندگان بیشتر قشر جوان ( زیر 25 سال ) و مجرد ، از نظر اقتصادی  متوسط و  پایین  بودند چون این قشر نسبت به اموردنیوی دلبستگی چندانی ندارند .

ممکن است این سؤال مطرح شود که در تاریخ افرادی بودند که دلبستگی های دنیوی زیادی داشتند ولی با این حال به دفاع و مبارزه برخاسته و به شهادت رسیده اند. به نظر  می رسد  موقعی  که  اهداف  و آرمانها ی فرد اهمیت بیشتری نسبت به امور دنیوی برای وی داشته باشد دل کندن  از  امور  دنیوی  برای وی آسانتر خواهد شد . بنا بر این هر قدر اعتفادات و آرمانهای فرد آگاهانه و قوی تر باشد زمینه را برای ایثارگری و شهادت طلبی بیشتر مهیّا می سازد .

به نظر می رسد هرقدر دلبستگی افراد به امور دنیوی کمتر  باشد  احتمال  ایثار گری  و  شهادت طلبی بیشتر می گردد . در جنگ ایران و عراق این امر به وضوح مشاهده می گردد .   

ارتباط آرمانهای اجتماعی با ایثارگری و شهادت طلبی

« با توجه به آنكه حركت سيد‌الشهدا (ع) يك اقدام كاملاً سياسي بود كه حضرت خود را مكلف به آن مي‌دانست هدف نهايي و فلسفه و جودي اين قيام نيز تلاش براي تشكيل حكومت اسلامي بود.
در اين راه كه حضرت (ع) كاملاً به سرنوشت حركت آگاهي داشت، مصالحه  و  سازش  با  دشمن  را  بر خلاف مصالح اسلام و جامعه اسلامي مي‌پنداشت. از اين رو حتي آگاهي از شهادت نيز مانعي در سر  راه امام حسين و يارانش ايجاد نكرد. زيرا سيد‌الشهدا (ع) در هر حال خود را پيروز مي‌دانست، چرا كه ملاك پيروزي، انجام تكليف مبارزه با ظلم و تلاش براي برپايي حكومت عدل بود.» (الهی ، 1385 )

          « اين كه همه آنها مشتاق  شهادت  بودند  و  تاريخ  نيز  گواه  است  كه  سرانجام  زندگي حضرت مهدي عج نيز شهادت است. در ادامه رواياتي از معصومين در جهت عشق به شهادت آمده است و بيان شده اگر شهادت‌طلبي ارزش است و مطلوب خداي سبحان پس حد اعلاي آن براي اين ذوات مقدسه ثابت است و اينان بايد در شهادت‌طلبي اسوه و الگو باشند.
مي‌خواهيم بدانيم آيا اهل بيت مؤمنين را به داشتن اين روحيه سوق داده‌اند ؟ پاسخ  اين  است كه  در منظر اينان يكي از موثرترين و كارآمدترين شيوه‌هاي تزكيه نڧس ياد مرگ است. تا آن جايي كه آن را بالاترين زهد، عبادت و انديشه برشمرده‌اند. » ( ذبیحی ، 1385 )

شهادت‌طلبي تڧسير عشق به معبود است، منطق شهادت ‌طلبي و شهادت  برتر از تمام  منطق‌ها، شهادت‌طلبي طلب مغڧرت و جبران نقايص روحي است، شهادت‌طلبي طلب هدايت و رحمت خاصه الهي است.
          در ادامه بيان شده عشق تنها وسيله‌اي است كه ميان طالب و مطلوب رابطه برقرار مي‌كند و هر مريدي را به مرادش مي‌رساند و سرّ آن اين است كه نقص محب را به وسيله محبوب برطرڧ مي‌سازد تا آن‌ چه را ندارد دارا شود و نقايصش برطرڧ گردد. همچنين شهادت آميخته از عشق، غيرت‌ورزي، ايثار و اصلاح براي حڧظ انسانيت انسان‌ها است و منطق انسان غيوري است كه براي  دڧاع  از دين  مجاهدت مي‌كند. همچنين منطق انسان دل‌سوخته‌اي است كه جان خود را براي دڧاع ڧدا مي‌كند.

« شهادت‌طلبي كنشي ڧردي- ‌اجتماعي است و براي درك آن لازم است هم به جامعه‌اي كه اين كنش در آن صورت گرڧته و هم‌ اڧرادي كه آن را انجام داده‌اند توجه كرد.

شهادت‌طلبي در ڧرهنگ‌هاي مختلڧ تعاريف متڧاوتي دارد. اما در مجموع به معناي آمادگي  اڧراد براي ڧدا‌شدن به طور آگاهانه و با انگيزه‌هاي معنوي در راه تحقق ارزش‌هاي والاي جامعه است.  در اين ميزان شهادت‌طلبي با دو مقوله تقاضاي شهادت و آگاهانه و يا اختياري بودن تعيين شده است.»              ( شاعری ، 1385 )

« جهانيان كسي را شهيد مي دانند كه خود را فداي جامعه كند. شهيد حزبي و مسلكي هر چند شهر و كشور نمي شناسد ولي هم مسلكان را نزديك تر مي داند و و ديگران را بيگانه مي خواند. تمايل شخصي در قيام شهيد ملي و حزبي تأثير بسزايي دارد. انگيزه شهيد، ملت است و حزب، ولي در اسلام شهيد كسي است كه در راه خدا جان فدا كند و مليت و حزب در آن راه ندارد. شهيد ملي و مسلكي، در سطحي محدود مي انديشد و آرمان او سعادت محيطي است كه او را در بر گرفته است. هدف او انتقام از كساني است كه سر راه او هستند ولي شهيد اسلامي كيفر جنايتكار را از نظر تنبيه و ارشاد، جامعه مي داند و از سوء ظن خالي است و روش دفاعي دارد. اگر شهيد  عمر  چند  روزه  خود  را فدا  مي كند  اسلام  در  مقابل  عمر جاوداني به او مي بخشد. اسلام، شهيد را سرمشق بشريت قرار داده است . و  معلم  مكتب  انسانيت  ساخته است. » ( خدایار ، 1382 )

        «خودكشي مزبور از نوع احساس همبستگي، وابستگي و احساس وظيفه اخلاقي شديد فرد نسبت به گروه يا جامعه نشأت گرفته و به جهت اينكه بين منافع خود و منافع گروه تعارضي نمي بيند، خود را فداي جمع مي‌كند. بنابراين مي‌توان اين نوع خودكشي را معلول انسجام بسيار قوي واحساس همبستگي نسبت به گروه يا جامعه دانست

«  از نظر دوركيم، خودكشي دگرخواهانه، نه تنها علامت ضعف و كاركرد نامناسب سيستم اجتماعي يا فرد وابسته به آن نيست بلكه گونه‌اي ايثار براي حمايت و حفاظت از اصول اخلاقي، ارزشها و سيستم متبوع به شمار مي‌رود.» ( ضیایی )

        ارتباط  ارزشهای انسانی با ایثار و شهادت طلبی 

« شهادت‌طلبي از جمله مڧاهيمي است كه در انقلاب‌ها و دڧاع در برابر دشمن مطرح مي‌شود و آن چنان گسترش مي‌يابد كه به عنوان يك ارزش اجتماعي مطرح مي‌شود. از طرڧي اين ارزش نتيجه انگيزه‌ها و عوامل متعددي است كه موجب رڧتارها و تغييرات اجتماعي در ڧرد و جامعه  مي‌شود.  البته  انگيزه‌ها و ارزش‌ها در هر انقلاب با توجیه هر ڧرهنگي ، اڧرادي را با توجه به شرايط خاص شهيد مي‌‌داند. و اگرچه اشتراكاتي در بين شهيدان در ڧرهنگ‌هاي مختلف وجود دارد،‌اما معيارها و ملاك‌هاي آن با يكديگر تڧاوت دارد. مثلاً در ڧرهنگ اسلامي تعريف خاصي دارد و با ديدگاه مربوط به جامعه اسلامي بررسي  مي‌شود. شهادت‌طلبي با توجه به ارزش‌هاي خاص هر جامعه معني‌دار است، چرا كه اصولاً شهادت‌طلبي كشته‌شدن در راه ارزش‌هاي هر جامعه است .

مهم‌ترين تحقيق  انجام  شده  درباره شهادت‌طلبي تحقيق دوركيم درباره خودكشي است كه در آن از شهادت‌طلبي به عنوان  خودكشي دگرخواهانه  ياد كرده  است .  دوركيم  انگيزه‌هاي  خودكشي  را  نيروي اجتماعي مي‌داند كه د رهر جامعه‌اي  با جامعه ديگر متڧاوت است. دوركيم در مورد  انگيزه‌هاي  خودكشي دگرخواهانه معتقد بود كه هنگامي كه ڧرد ارزش‌هاي جامعه را ارزش‌هاي خود بداند و ميزان همبستگي‌اش با جامعه زياد باشد دست به چنين اقدامي مي‌زند. .

اين تحقيق نشان مي‌دهد كه انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي ريشه‌اي عميق در ارزش‌هاي هر جامعه دارد و به عبارتي  شهادت ‌طلبي مرگ  در  راه  ارزش‌هاست. البته با توجه  به  ڧرهنگ‌هاي مختلف  جوامع، انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي نيز داراي تمايزاتي است اما از آن جايي كه اين امر ريشه در ڧطرت انسان‌ها دارد، داراي مشتركات بسياري نيز هست. براي ياڧتن انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي در هر جامعه‌اي بايد از سابقه تاريخي، ڧرهنگي، اجتماعي و ديني آن جامعه اطلاع حاصل نمود و ايدئولوژي حاكم بر اڧراد و نيز ويژگي‌هاي شخصيتي اڧراد را مورد مطالعه قرار داد .» ( شاعری ، 1385 )

« به نظر مي‌رسد كه نظريه دوركيم از پاره‌اي جهات قابل انطباق بر فرهنگ ايثار و شهادت باشد. از جمله اينكه وي به تعيين نسبت همبستگي اجتماعي با خودكشي دگرخواهانه  پرداخته  است  و  با  تفكيك همبستگي اجتماعي به دو نوع «همبستگي ارگانيكي» و «همبستگي مكانيكي» ،  به  بررسي  پيوند  فرد  و جامعه اهتمام ورزيده است. در دفاع مقدس نيز همبستگي اجتماعي مردم،  باعث  ايجاد و  بسط  پيوندهاي عاطفي و روحي ژرف بين مردم و نيز مسئولان گرديد و همين مسئله مصدر و منشاء مهمي براي بروز و ظهور ايثارها و فداكاري‌هاي در عرصه دفاع مقدس گرديد. شرايط بحراني نيز باعث تشديد و تقويت همبستگي شد و گرچه اين كنش ارادي، اختياري و آگاهانه بود ولي فرهنگ و ارزشهاي آن نيز بر چنين مرگي به مثابه وظيفه تكليف شرعي تاكيد مي‌كرد. » ( ضیایی )

ارتباط ایثارو شهادت طلبی با ترس و اضطراب  

ترس و اضطراب یکی از ویژگی های موجودات زنده است . یکی از عواملی است که در سیستم موجودات زنده قرار دارد . در حیوانات یک عامل باز دارنده از خطرات می باشد . بنابر این موجب تداوم حیات آنان نیز میگردد . در انسانها نیز ترس و اضطراب عاملی است که آنان را از دست زدن به کارهای خطرناک باز می دارد . و بنابر این موجب حفظ و تداوم حیات آدمی می شود . اما اگر ترس و  اضطراب انسان بیش از حد اعتدال باشد در این حالت مانعی جهت رسیدن به اهداف تبدیل می گردد . میزان بدبینی و نا امیدی در فرد افزایش می یابد ، فرد هر کاری که می خواهد آغاز کند  معمولا  احساس خوبی  نسبت به آینده ندارد. بنابر این ترس و اضطراب بیش از اندازه مانعی جهت رسیدن به اهداف می باشد .

ترس و اضطراب بیش از اندازه باعث می شود وقتی که به حقوق ایشان تجاوز گردد و مورد ظلم و ستم قرار گیرد . توانایی دفاع از حقوق خویش را ندارد . اگر بیشتر افراد جامعه دچار چنین حالتی شود در این حالت جامعه  نیروی دفاعی خود را از دست می دهد .      

 

ارتباط احساس یگانگی با نظام حاکم و ایثار و شهادت طلبی 

            «خودكشي دگرخواهانه از نوع احساس همبستگي، وابستگي و احساس وظيفه اخلاقي شديد فرد نسبت به گروه يا جامعه نشأت گرفته و به جهت اينكه بين منافع خود و منافع گروه  تعارضي  نمي بيند، خود را فداي جمع مي‌كند. بنابراين مي‌توان اين نوع خودكشي را معلول انسجام بسيار قوي واحساس  همبستگي نسبت به گروه يا جامعه دانست.» ( ضیایی )

بنابراين در نظام روحانيت شيعه، به واسطه وجود مسئله تقليد، نوعي رابطه معنوي ميان توده مردم و رهبران مذهبي ايجاد شده است. به طوري كه مردم تحت دستورات و نظرات رهبري قرار داشته و نوعي همنوايي ميان آنان شكل گرفته است. اين همنوايي باعث شكل‌‌گيري  قيام‌ها،  جنبش‌ها،  نهضت‌ها و در نهايت انقلابي اسلامي شده است. » ( الهی ، 1385 )

«به نظر مي‌رسد كه نظريه  دوركيم  از پاره‌اي جهات قابل انطباق بر فرهنگ ايثار و شهادت باشد. از جمله اينكه  وي  به  تعيين نسبت همبستگي   اجتماعي  با  خودكشي  دگرخواهانه  پرداخته  است  و  با  تفكيك همبستگي اجتماعي به دو نوع «همبستگي ارگانيكي» و «همبستگي مكانيكي»، به بررسي پيوند فرد و جامعه اهتمام ورزيده است. در دفاع مقدس نيز همبستگي اجتماعي مردم، باعث ايجاد و  بسط  پيوندهاي  عاطفي  و روحي  ژرف  بين مردم  و نيز مسئولان گرديد و همين مسئله  مصدر و  منشاء   مهمي   براي  بروز و  ظهور ايثارها و فداكاري‌هاي در عرصه دفاع مقدس گرديد. شرايط بحراني  نيز  باعث  تشديد  و تقويت همبستگي شد و گرچه اين كنش ارادي، اختياري و آگاهانه بود ولي فرهنگ و ارزشهاي  آن  نيز بر  چنين  مرگي  به  مثابه وظيفه تكليف شرعي تاكيد مي‌كرد.» ( ضیایی، 1385 )

 

 نتیجه گیری                      

1- ایثار و شهادت طلبی فطری است .

2- ایثار و شهادت طلبی یک ضرورت عقلانی است .

3- ایثار و شهادت طلبی یک تکلیف شرعی می باشد .       

4- بین ایثار و شهادت طلبی و میل به جاودانگی رابطه وجود دارد .

5- بین ایثارو شهادت طلبی و ظلم و بی عدالتی رابطه وجود دارد .

6- بین ایثارو شهادت طلبی و دلبستگی افراد به امور دنیوی رابطه معکوس وجود دارد .

7- بین ایثار گری و شهادت طلبی و  آرمان اجتماعی  رابطه مستقیم وجود دارد .

8- ایثار و شهادت طلبی راهی برای رواج ارزشهای انسانی در جامعه می باشد .

 9-  بین ایثارو شهادت طلبی و ترس و اضطراب  رابطه معکوس وجود دارد .

10- احساس یگانگی با نظام سیاسی روحیه ایثار و شهادت طلبی را گسترش می دهد

11- با گسترش نظام سرمایه داری و دنیا گرایی ایثار و شهادت طلبی کاهش می یابد

                                                                   منابع و مآ خذ

   1 )  الهی  ( 1385 ) www.navideshahed.com.

2 ) خامنه ای ، سید علی . ( 1385 ).  بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار خانواده‏هاى شهدا          و ايثارگران استان سمنان . www.navideshahed.com.

3 ) خدايار ، داخدا . ( 1382 ) . عرفان شهادت . انتشارات : شاهد www.navideshahed.com.

4 ) داوکینز ، ریچارد . ( 1999 ) . ژنها ، خود خواهند .  cph.theory.persiangig.com.

5 ) ذبیح ، علیرضا . ( 1380 ) .  تأثیر وجود ڧرهنگ شهادت‌طلبی در حڧظ دین و ارزش‌های دینی . پایاننامۀ کارشناسی ارشد . www.navideshahed.com.

  6 )   رستمی ، پرستو . ( 1385 ) . بررسی میزان پایبندی و الگو پذیری جامعه از فرهنگ ایثار و شهادت . پایاننامه کارشناسی دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد آزاد شهر . www.navideshahed.com.

7 ) رهیده ، فاطمه . ( 1382 ) . بررسی نگرش دانشجویان نسبت به ارزشهای مرتبط با ایثار و شهادت . www.navideshahed.com.

  پایاننامه کارشناسی دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد آزاد شهر . www.navideshahed.com.

7 ) شاعری ، محمد حسین . ( 1378 ) . انگیزه های مؤثر برشهادت طلبی ( بررسی وصیت نامه های شهدای آموزش و پرورش استان گلستان ) . پایاننامۀ کارشناسی ارشد ، دانشكده علوم‌اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي . www.navideshahed.com.

8 ) ضيايي  ، سيد عبدالحميد . ( بدون تاریخ ) . تحليل انتقادي قرائت‌هاي مختلف از مفهوم شهادت . www.navideshahed.com.

9 ) مؤمني راد ، احمد . ( 1385 )  اينگونه بودند مردان مرد ( شيوه هاي عملي امر به معروف و نهي ا ز منکر ) . انتشارات : ملحوظ www.navideshahed.com.

10 ) مردانی نوکنده ، محمدحسین . ( 1384 ) .  مهدویت و شهادت . انتشارات : شاهد . www.navideshahed.com.

11 ) نصرتي  ، مرضيه . ( 1380 ) .  مباني نظري شهادت در قرآن و كتاب مقدس . پایاننامه کرشناسی ارشد . www.navideshahed.com.

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم دی ۱۳۸۷ساعت 8:59  توسط محمدباقر صبور  | 

                           

                                        خوددوستی

پایه و اساس ارزشهای انسانی در خود دوستی نهفته است . پایه و اساس خود دوستی نیز در خیرخواهی و سوء استفاده نکردن از دیگران نهفته است . شک نکنیم که نیکی به دیگران نیکی به خود است . تاریخ انسانها نشانگر این است .

به نظر می رسد طبیعت موجودات زنده مبتنی بر خود دوستی استوار شده است . نیروی خود دوستی تفکر منطقی و عقلانی را در انسان شکوفا کرده است . البته خود دوستی غرور و خودپسندی یا خود پرستی نیست بلکه متضاد با آنها می باشد .خوددوستی به منزله ترازوی الکترونیکی است که روابط ما را تنظیم می کند.

هر کس خود را دوست دارد به دیگران نیکی می کند ، تا دیگران نیز به او نیکی کنند. هر کس خود را دوست دارد به دیگران بدی نمی کند ، در غیر این صورت دیگران نیز به او بدی خواهند کرد. بر اساس یک ضرب المثل قدیمی ، از مکافات عمل غافل مشو. نه ظلم کن به کسی  ،نه زیر ظلم برو . 

به نظر می رسد سرکوب خود دوستی انسانها ، زمینه را برای خود پرستی برخی ها آماده می کند. زیرا محیط و شرایط را برای سوء استفاده کردن و استفاده دادن آماده می کند.

لازم به ذکر است که نباید از خود دوستی افراد ممانعت به عمل آورد بلکه باید خود دوستی افراد را شکوفا کرده و آن را هدایت و کنترل نمود. به نظر می رسد داوکینز نتوانسته است به سلول های سرطانی بپردازد. اگر سلول ها در تکثیر خود از حالت طبیعی خارج شده ، و رشد بی رویه داشته باشند آن موجود زنده را نابود کرده ودر نهایت موجب نابودی خود نیز می شوند. مانند نابودی امپراطوری های گذشته . بنابر این تمامی اعمال ورفتارهای انسانی مبتنی بر خود دوستی می باشد. اما زمانیکه خود دوستی به خود پرستی تبدیل می شود موجب متضرر شدن دیگران و در نهایت خودش نیز متضرر خواهد شد.

به نظر می رسد قاعده خود دوستی در میان سازمانها، گروه ها ، نهادها و نظامها نیز حاکم می باشد . زیرا تنظیم روابط در بین آنها بر اساس قواعد منطقی و عقلانی صورت می گیرد . و یک نظام در ارتباط با نظام های دیگر باید منافع خویش را بشناسد و منافع دیگر نظامها را رعایت نماید . در غیر آنصورت آن نظام دچار خود کم بینی یا دچار خود پرستی خواهد شد که در هر دو حالت متضرر خواهد شد . بر اساس نظریه تعامل گرایی ، خود کم بینی موجب سوء استفاده دیگر نظامها می شود . و خود پرستی موجب واکنش منفی در نظامهای مقابل می شود .

به نظر میرسد زمانی شاید خیلی دور که انسانها به خود دوستی واقعی خویش  خود آگاهی پیدا خواهند کرد  در آن حالت خود را به کارهای بد آلوده نخواهند نمود و حاکمیت استکبار در جهان افول خواهد کرد. و ارزشهای انسانی بر جهان حاکم خواهد شد. »

ارزشها اموری ذهنی هستند و افراد از طریق اعمال و رفتار ( هنجارها ) ارزشها را به نمایش می گذارند . به نظر می رسد خوددوستی مادر ارزشها باشد و تمامی ارشهای انسانی از خوددوستی زاده شده اند . هر عملی که شما انجام می دهید اگر به علت آن عمل توجه کنید متوجه می شوید که به خاطر خودتان است . عملی که به نوعی در آن خدمت به دیگران نهفته است خود دوستی است ، ولی اگر در عمل شما به نوعی سوء استفاده از دیگران نهفته باشد این عمل شما نلشی از خود پرستی است .

درهردو حالت نتیجه عمل به همان شکل مثبت یا منفی به خود شما منعکس خوا هد شد . 

بر خلاف نظر برخی ها ، ارزشها اموری نسبی نیستند بلکه اموری مطلق هستند . چون ارزشها مبتنی برذات انسان می باشند . در جایی اگر به ارزشی عمل نمی شود نشانگر آن نیست که آن ارزش وجود ندارد . بلکه نشانگر این است که محیط برای شکوفایی آن ارزش مناسب نیست .  

     چند مورد از ارزشهای مهم در زیر آورده می شود امید است شما نیز ارزش هایی را اضافه نمایید . خوددوستی ، پرستش ، عشق ، ایثار ، عدالت ، علم ( آگاهی ) ، امانتداری ، احترام ، وفاداری ، دینداری ، سلامتی ،تلاشگری ، دفاع ، وحدت ، پاکیزگی ، عفاف ، مهربانی ، شجاعت ، محبت ، صداقت ، مالکیت – نظم – امیدواری – جمع گرایی- اعتدال – انعطاف پذیری - و...

     اگر به ارزشها خوب دقت شود ، متوجه می شویم که ارزشها جهانی هستند زیرا مبتنی بر عقل و منطق و ذات انسانها می باشد . ارزشها عامل سلامتی جسمانی و روانی و فردی و اجتماعی می باشند     

 

در مورد روابط اجتماعی به صورت فردی و گروهی یا جمعی ، بین خودخواهی ، خود دوستی و خود کهتر بینی به صورت دیالکتیکی رابطه وجود دارد . تضاد در بین این سه نیرو همان طور که در درون خود فرد وجود دارد . در بیرون از فرد ، بین افراد مختلف و حتی گروه ها ، نهاد ها ، سازمان ها و کشور ها نیز وجود دارد.

تعاریف اصطلاحات

خوددوستی : خود خواهی عبارت از نیروی درونی است که اعمال و رفتار موجودات زنده را هدایت نموده و موجب بقای آن موجود زنده شده و در جهت رسیدن به اهداف ،آنان را یاری می نماید . مانند سلولهای سالم ، مقابله با خطرات ، اعتدال ، ایثار ، محبت ،  آزادگی  

خود خواهی : اگر ازخود دوستی مراقبت نگردد به خود خواهی تبدیل می شود . بنابر این خود خواهی عبارت از نیرویی درونی است که فرد در جهت رسیدن به اهداف خود بدون توجه به دیگران از آن استفاده می کند و موجب متضرر شدن خود و دیگران می شود . مانند سلول های سرطانی ، قاچاق مواد مخدر ، دزدی ، رانت خواری ، استثمار

خود کهتر بینی : اگر ازخود دوستی مراقبت نگردد به خود کهتر بینی تبدیل می شود . بنابر این خود کهتربینی عبارت از نیروی درونی منفعلی است که فرد را از رسیدن به اهداف خویش باز می دارد و به خود به عنوان موجودی ضعیف نگاه کرده و دیگران را برتر از خود می پندارد و به همین علت برده دیگران می شود.مانند سلولهای مریض ، اعتیاد ، بردگی

نظریه پردازان در این مورد نظریه های متفاوتی دارند و همین نظریات نیز در رواج و گسترش این نگرش ها تأثیر به سزایی داشته اند .

 

هر موجود زنده ای خود دوست است . – انسان موجود زنده است .

اگرانسان موجود زنده است              پس انسان موجودی خود دوست است .

بنابر این چون هر موجود زنده ای خود دوست است پس انسان موجودی خود دوست است .  

 خود دوستی یک ابر نظریه است . یعنی قبل از صورت دادن هر نظریه باید به اینکه انسان موجودی خود دوست است را پذیرفت . و خود دوستی ملاک سنجش دیگر نظریات است . زیرا خود دوستی مبتنی بر ذات موجودات زنده است . در غیر این صورت یا آن نظریه بار علمی ندارد . یا جامعه انسانی را در مسیری قرار می دهد که مغایر با منافع انسانی است . که در آن منافع گروه اقلیت حاکم تأمین خواهد شد .

             

درمقابل خود دوستی برخی مانند داوکینز معتقد هستند که انسان مو جودی خود خواه است ، بر اساس این نظریه ژنهای انسانی خود خواه هستند و در یک محیط رقابتی فقط در جهت تکثیر و حفظ خود هستند انسان چیزی جز مجموعه ای از این ژنها نیست. اما مطابق خود دوستی اگرژنها خود خواه باشند و فقط به فکر خود باشند دچار رشد بی رویه شده و به سلولهای سرطانی تبدیل شده در نتیجه خود و آن موجود را نابود خواهند کرد .  

در این راستا برخی به نیک سرشت ، برخی به بد سرشت ، برخی بی سرشت بودن انسان معتقد هستند . متناسب با این پیش فرضها ، برخی نظریات فرد گرا و نفع گرا وسود جویانه و غیر عقلانی ، زور گویانه ،تبعیض ، انتخاب اصلح ، غیر اخلاقی  هستند . در مقابل آن، نظریات جمع گرا و خیر خواهانه ، نوعدوستانه ،عقلانی ، عادلانه ، فرصت های برابر ، اخلاقی شکل گرفته اند .جوامع بر اساس این دو گونه نظریات اداره می شوند و گاهاً نیز به طور ترکیبی عمل می کنند . به نظر می رسد با بالا رفتن آگاهی و پی بردن انسانها به نیروی خود دوستی در درون خود، نظریه های نوع دوم بر جامعه انسانی سیطره خواهند یافت . اما نظریات نوع اول از بین نخواهند رفت ولی سلطه خود را از دست خواهند داد . نظریه های غلط اندیشمندان جامعه از یک طرف و سودجویی سرمایه داران و و برخی ازحاکمان از طرف دیگر جامعه را از مسیر انسانی دور می کند . !    

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و ششم دی ۱۳۸۷ساعت 11:13  توسط محمدباقر صبور  | 

بسم الله الرحمن الرحیم

بررسی کوتاه  نقش شورای امنیت در حمله اسرائیل به غزه

یکی از دلایل حمله اسرائیل به غزه و جنایت در آنجا بی خاصیت بودن شورای امنیت است . شورای امنیت دارای ساختاری غیر منطقی و غیر عقلانی و غیر علمی است  شاید یکی از آشکارترین قوانین بین المللی غیر عادلانه و غیر عقلانی حق وتو است . حقی که ظاهراً منافع کشور هایی که دارای حق وتو هستند را تأمین می کند . امروزه جهان شاهد قتل عام مردم غزه است و برخی از کشور های منطقه شاید این چنین استدلال می کنند که با نسل کشی حق طلبان و عدالت جویان ، حق و عدالت نیز خاموش خواهد شد. و آنان چند صباحی با آسودگی خاطر به حاکمیت خود ادامه خواهند داد .  ولی آنها نمی دانند که حق و عدالت یکی از ارزشهای جهانی می باشد مردم غزه حق و عدالت را به وجود نیاورده اند که با رفتن آنها حق و عدالت نیز از بین برود .

پرچم داران ظلم و جنایت بهتر است به تاریخ نیز نگاهی بکنند و ببینند که از طاغوت ها خبری نیست ولی پیامبران الهی که   پرچمداران حق و عدالت بوده اند همچنان زنده هستند و دارای صدها میلیون پیرو می باشند .

با بی عدالتی و ظلم و جنایت ، صلح با ثبات در جهان تأمین نمی شود. تا زمانیکه ساختار سازمان بین الملل مخصوصأ شورای امنیت اصلاح نشده است جنگ و جنایت یک پدیده طبیعی و حتمی خواهد بود . اگر شورای امنیت مبتنی بر حق و عدالت بود اسرائیل جرأت پیدا نمی کرد مردم بی دفاع فلسطین را از هوا ، دریا و زمین به خاک و خون کشد .

کشور هایی که دارای حق وتو هستند استدلال می کنند که این قانون منافع آنان را تأمین می کند تمامی نظریه های علمی حاکی از آن است که بی عدالتی عامل اصلی نارضایتی است و نارضایتی به دنبال خود ، بدبینی ، کشمکش ، دشمنی و در نهایت جنگ و درگیری را خواهد داشت .

جنگ و درگیری معمولاً از خود خواهی افراد ، گروه ها یا کشور ها ناشی می شود مخصوصاً جوامعی که بر آنها ضد ارزشها حاکم شده است پایمال کردن ارزشهای دیگران یک امر ضروری تلقی می شود زیرا برای بقاء و دوام خویش نابودی جوامع ارزش مدار را لازم می پندارند . به همین علت آقای بوش و خانم رایس برای صلح با ثبات قتل عام مردم فلسطین را لازم می دانند . و خانم لو لوئی وزیر خارجه اسرائیل از کشورها می خواهد که راه حل های سیاسی را به تعویق بیندازند تا آنها بیشتر به قتل عام زنان و کودکان فلسطینی بپردازند .تا فلسطینی ها را تسلیم خواسته های خود نمایند .

شاید بعضی از دولت ها یا افراد این چنین می پندارند که این یک حادثه ای است که در  گوشه ای جهان اتفاق می افتد و برای آنها خطری ندارد و در نتیجه لازم نیست نگران باشند . ولی تا زمانیکه ساختار شورای امنیت اصلاح نشده ، این جنایت ها نیز ادامه خواهد یافت . اگر به گذشته نگاه شود ملاحظه می گردد که جنایت هایی مانند جنایت اسرائیل بر علیه فلسطین در گذشته خیلی زیاد بوده است . و نظام های نژاد پرست و خود خواه این جنایت ها را مرتکب شده اند . بنابر این اصلاح ساختار شورای امنیت بر اساس عدالت و عقلانیت یک امر ضروری است . البته این یک امر گریز ناپذیر است و شکی در آن نیست که در آینده این کار صورت خواهد گرفت . زیرا آتشی که ابر قدرتها روشن می کنند نا خود آگاه دودش چشم خود آنها را کور خواهد کرد . اما جهان برای این کار هزینه سنگینی را تحمل خواهد کرد .   

اسرائیل زیاد خوشحال نباشد که برخی دولت ها از آن حمایت می کنند . یک روزی همین دولت ها از صدام نیز حمایت می کردند و زمانیکه احساس کردند ماندن صدام به زیان آنها هست خودشان صدام را از بین بردند تا منابع عراق را به غارت ببرند . و ممکن است یک روزی همین بلا بر سر خود اسرائیل نیز آورده شود . زیرا موقعی که ابرقدرت ها احساس کنند نظام صهیونیستی به زیان آنها است یا مانع منافع آنها ست مطمئناً نقشه نابودی اسرائیل نیز ریخته خواهد شد . و در جهان سازمان بین المللی  نیز وجود ندارد که از اسرائیل حمایت کند . بنابر این اصلاح ساختار شورای امنیت ضروری است .       

طبیعت موجودات زنده مبتنی بر خود دوستی استوار شده است . نیروی خود دوستی تفکر منطقی و عقلانی را در انسان شکوفا کرده است . البته خود دوستی غرور و خودپسندی یا خودخواهی نیست بلکه متضاد با آنها می باشد .خوددوستی به منزله ترازوی الکترونیکی است که روابط انسان ها را تنظیم می کند. پایه و اساس ارزشهای انسانی در خود دوستی نهفته است . پایه و اساس خود دوستی نیز در خیرخواهی و سوء استفاده نکردن از دیگران نهفته است . در واقع نیکی به دیگران نیکی به خود است . تاریخ انسانها نشانگر این است .

به نظر می رسد قاعده خود دوستی در میان سازمانها، گروه ها ، نهادها و نظامها نیز حاکم می باشد . زیرا تنظیم روابط در بین آنها بر اساس قواعد منطقی و عقلانی صورت می گیرد . و یک نظام در ارتباط با نظام های دیگر باید منافع خویش را بشناسد و منافع دیگر نظامها را رعایت نماید . در غیر آنصورت آن نظام دچار خود کم بینی یا دچار خود خواهی خواهد شد که در هر دو حالت متضرر خواهد شد . زیرا خود کم بینی موجب سوء استفاده دیگر نظامها می شود . و خود خواهی موجب واکنش منفی در نظامهای مقابل می شود . شورای امنیت بر پایه خود خواهی کشورهای قدرت مند بنا شده است . بنابر این توانایی حفظ امنیت در جهان نمی باشد . چون عامل بی عدالتی در جهان می باشد .

به نظر میرسد زمانی شاید خیلی دور که انسانها به خود دوستی واقعی خویش  خود آگاهی پیدا خواهند کرد  در آن حالت خود را به کارهای بد آلوده نخواهند نمود و حاکمیت استکبار در جهان افول خواهد کرد. و ارزشهای انسانی بر جهان حاکم خواهد شد. ولی تا آن زمان بایستی نهاد ها و سازمان های جهانی مبتنی بر عدالت و عقلانیت شکل بگیرد تا امنیت لازم برای جهانیان فراهم گردد.

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و ششم دی ۱۳۸۷ساعت 10:37  توسط محمدباقر صبور  | 

بسم الله الرحمن الرحیم

بررسی کوتاه جامعه شناختی حمله اسرائیل به غزه

بر اساس نظریه تکامل گرایی داروین و هربرت اسپنسر و سایر هم فکران ایشان ، آنها این چنین استدلال می کنند که در صحنه تنازع بقا قوی ها هستند که در طبیعت به آنها اجازه بقا داده می شود . و قوی بودن را در نابود کردن دیگران می بینند . بر طبق آن نظریات ، ادامه حیات خویش را در گسترش سرزمین و جذب منابع از دیگر کشورها به کشور خود می دانند.

تفکر سرمایه داری مبتنی بر تولید بیشتر برای مصرف بیشتر و انباشت سرمایه ی سرمایه داران و سلطه بر مردم خویش و سایر کشور ها است .  در این میان چه بر سر ملت خود وسایر ملل می آید مهم نیست . آنها نابودی اقشار پایین جامعه و ملتهای دیگر را طبیعی می پندارند . و به نظر خود برای رسیدن به نظم نوین جهانی ، این کشت و کشتار ها را ضروری می پندارند و به قول خودشان برای رسیدن به صلح با ثبات ، این کشت و کشتار ها طبیعی است .

بر خلاف نظریه داروین و  نظریه خود خواهی ، پایه و اساس موجودات زنده مبتنی بر خود دوستی است . خود دوستی نیرویی است که در تمامی موجودات زنده به طور طبیعی وجود دارد و اعمال و رفتار انسان را کنترل می کند اما زمانی که شرایط اجتماعی و اقتصادی ،فرهنگی در مسیر های غیر فطری گسترش یابد در این حالت خود دوستی به خود خواهی تبدیل می گردد . وقتی نظامهایی به خود خواهی روی می آورند در این حالت خود را برتر از دیگران دانسته و سوء استفاده از دیگران را در جهت رسیدن رسیدن به اهداف خود طبیعی می پندارند   و نظامهای نژاد پرست پی آمد این پدیده می باشد . در این حالت این چنین استدلال می کنند که دیگران نمی دانند که آنها چه کار بزرگ و حتی مهمی را انجام می دهند که برای نظام نوین جهانی ضروری است . در حالیکه آنها خود نمی دانند که نمی دانند . !به همین علت به خاطر جهل شان ، در جهت نابودی خود و دیگران عمل می کنند در حالیکه آن را نمی دانند . با توجه به نظریه های جامعه شناختی و روانشناختی و و نظریه نظامها و نظریه خود دوستی ، نظام های خود خواه سرنوشتی به جز شکست و نابودی ندارند .

بر اساس نظریه خود خواهی داوکینز انسان ها موجوداتی خود خواه هستند چون از سلولهای خود خواه تشکیل شده اند . اما بر اساس نظریه خود دوستی انسان ها موجوداتی خود دوست هستند چون سلولهای انسانی همه با یکدیگر همکاری و همیاری می کنند تا موجب رشد و تکثیر خود شده و  هم موجود انسانی را زنده نگه می دارند . اما زمانیکه سلولها از خود دوستی به خودخواهی تبدیل شوند به رشد بی رویه خود می پردازند که نتیجه آن نابودی دیگر سلولها و خود می باشد. که آقای داکینز به آن توجه نکرده است .

اگر به تاریخ نگاه شود امپراطوری های بزرگی وجود داشته اند . که حالا از آنها خبری نیست که آخرین آنها اتحاد جماهیر شوروری بود که از درون فرو پاشید . جای تعجب است کشوری با آن عظمت مانند امریکا ،در جهت سقوط و فروپاشی خود عمل می کند! سیاستمداران و سیاستگذاران امریکا ، سیاستهایی را اتخاذ می کنند که بیشتر آنها در عمل ضد امریکایی است زیرا سیاست های امریکا مبتنی بر خود خواهی است و نتیجه خود خواهی مانند سلولهای سرطانی ، چیزی جز نابودی نیست . شاید این سیاستها نا خواسته از از نظام سرمایه داری منشعب می شود زیرا نظام سرمایه داری از نظر علمی ، یک نظام غیر عقلانی و غیر منطقی است . ویا شاید سیاست های امریکا ، تحت تأثیر تحریکات اروپا صورت می گیرد ، احتمالاً فروپاشی امریکا شاید یکی از اهداف پنهان اروپا باشد . زیرا حملات امریکا به افغانستان ، عراق و حمایت مستقیم امریکا از صهیونیست ها ، وجهه عمومی امریکا را چه در داخل و چه در خارج زیر سؤال برده است و از نظر افکار عمومی امریکا عامل جنگ و درگیری است . و این جنگ ها هر چه بیشتر امریکا را در جهان تضعیف کرده است .

امریکا انعطاف پذیری خود را از دست داده است . و به جای جذب ملل دیگر و ملت خود به دفع آنها می پردازد . و این بیانگر به هم خوردن تعادل امریکا از نظر نظریه نظامها می باشد . امروزه امریکا در مسیر نابودی و فروپاشی خویش حرکت می کند ؛ هر چند که در این سقوط ، مانند کشتی بزرگی که در اقیانوس در هنگام غرق شدن هر چیزی که در اطراف خود دارد به قعر اقیانوس می کشد . فرو پاشی امریکا در ابتدا صدمات بزرگی نیز بر جهان به دنبال خواهد داشت اما بعد از مدتی جهان به حالت عادی خود باز می گردد. اما جهان چیز هایی را از دست می دهد که به دست آوردن آنها غیر ممکن است . برای مثال در جنگ جهانی دوم تقریباً 50 میلیون نفر کشته شدند ولی جهان به حالت عادی خود بازگشت . ولی چه آسیب هایی که به مردم وارد نگردید و چه جنایت هایی که به بار نیامد !!

بنابر این بهتر است سیاست مداران و اقتصاد دانان وحتی سرمایه داران امریکا بر خود آیند و شیوه های جدید و پویا و عقلانی تری را در جهت نجات خود پیش گیرند و موجب نابودی دیگران و خود نگردند . امریکا باید بداند که منافع آن با تأمین منافع دیگران امکان پذیر است و به این فکر نباشند که منافع آنان با غارت منابع دیگران تأمین خواهد شد. این فکر دیگر کهنه شده است . این فکر ، خیلی ها را در جهت نابودی قرار داده است . زمان آن فرا رسیده که سیاست خود را در جهت خود دوستی تغییر داده و و از خود خواهی های خویش دست بردارند .                 

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و ششم دی ۱۳۸۷ساعت 10:36  توسط محمدباقر صبور  | 

بررسي چگونگي ارتباط باورهاي رواني با پيشرفت تحصيلي دانش آموزان ديني و بهداشت

محمد باقر صبور-آموزش وپرورش مرند

چكيده :اين تحقيق درشهرستان مرند انجام يافته است . در اين پژوهش 1027 نفر از دانش آموزان كه 8/48 درصد آن را دختران و 8/50 در صد آن را پسران تشكيل مي دهند روش مطالعه در اين پژوهش توصيفي واز نوع همبستگي مي باشد ابزاراصلي پژوهش ، پرسشنامه بسته پاسخ است . براي جمع آور ي داده ها به مدارس مراجعه كرده وپرسشنامه با همكاري اولياء مدارس ودانش آموزان تكميل گرديدند . براي آزمون فرضيه ها از پيرسون و براي توصيف داده ها از آزمون t ، آناليز واريانس تك راهه ، درصد فراواني ، ميانگين ، انحراف معيار استفاده شده است .

در اين پژوهش رابطه باورهاي ديني دانش آموزان با اميدواري ، رضايت خاطر ، اعتماد به نفس ، انعطاف پذيري ، عدالت خواهي ، خير خواهي ، دور انديشي ، جمع گرايي ، بهداست رواني و رابطه بهداشت رواني با پيشرفت تحصيلي مورد بررسي قرار گرفته است .

مقدمه :

بي ترديد يكي از جنبه هاي اساسي در جوامع مختلف در طول تاريخ باورهاي ديني بوده است . شايد نتوان جامعه اي را يافت كه در آن به نوعي دین حضور نداشته باشد. دين يكي از نيازهاي فطري بشر مي باشد. هر چند كه دين در جوامع مختلف و در زمان هاي متفاوت ، اشكال متفاوتي را به خود ديده است ، از پرستش جمادات و حيوانات گرفته تا خورشيد و ماه در طول تاريخ وجود داشته است. تا دين مسير واقعي خود را پيدا كرده و يگانه پرستي جايگزين ديگر اديان شده است . يكي از نكات اساسي در اين مورد رابطه باورهاي ديني با ديگر باورها و ارزشها مي باشد. معمولا ً در بيشتر جوامع باورهاي ديني به عنوان يك ارزش مسلط محسوب مي شود و ديگر ارزشهاي انساني تحت تاثير باورهاي ديني قرار دارد.

بهداشت رواني يكي از موضوعاتي است كه در طول تاريخ به اشكال متعددي مطرح بوده است . چون انسان داراي ابعاد جسماني و رواني يا روحي است و در هر دو بعد انسان احتمال اختلال وجود دارد.

انسان موجودي با ابعاد مادي و معنوي مي باشد. به نظر مي رسد هر قدر ارزشهاي ديني با ارزشهاي انساني هماهنگ باشد به همان اندازه انسانها از تعادل رواني برخوردار خواهند شد. دين خواستها و نيازهاي انساني را به حالت تعادل هدايت مي كند در غير اينصورت انسان تعادل رواني خود را از دست مي دهد. و انواع ناراحتي هاي رواني از قبيل افسردگي ، اضطراب ، پرخاشگري و انواع بيماريهاي روان تني دامنگير انسان مي گردد.

به نظر مي رسد باورهاي ديني داراي اصولي است كه اگر افراد آنها را در خود دارا باشند اين اصول انسان را از بن بست مي رهاند و انسان را از دچار شدن به ناراحتي هاي رواني دور نگه مي دارد و زمينه هاي لازم جهت شكوفايي استعدادهاي انساني فراهم مي گردد. به اين ترتيب انسان جهت رسيدن به سعادت گامهاي اساسي را بر مي دارد. با دگرگوني وضعيت اقتصادي و اجتماعي جامعه ، ارزشهايي متناسب با آن شكل گرفته است كه اين دگرگوني تعادل نيازهاي جسماني و رواني را از تعادل طبيعي خارج نموده و بر بهداشت رواني افراد تاثير منفي گذاشته است . و انواع ناراحتي هاي رواني از قبيل افسردگي و اضطراب افزايش يافته است . هر چند كه علم روان درماني روز به روز گسترش مي يابد ولي گسترش روان درماني خود بيانگر افزايش بيماري هاي رواني در جامعه مي باشد. علاوه از آن بيماري هاي رواني انواع ناراحتي هاي جسماني را نيز در انسان ايجاد مي كنند. سپس اين بمياري هاي روان تني خود ميزان ناراحتي هاي رواني را افزايش مي دهند. بنابر اين شدت ناراحتي رواني در افراد افزايش مي يابد.

براي سلامت رواني انسانها ويژگي هاي وجود دارد كه در صورت اختلال در آنها ممكن است بهداشت رواني انسانها كاهش يابد. برخي از عوامل مؤثر بر بهداشت رواني كه از طريق مطالعات كتابهاي روانشناسي شناسايي شده اند عبارت از اميدواري ، رضايت خاطر ، اعتماد به نفس ، انعطاف پذيري ، عدالت خواهي ، دور انديشي ، خير خواهي و جمع گرايي مي باشند.

به نظر مي رسد باورهاي ديني داراي اصولي است كه ويژگي هاي بهداشت رواني را درخود جاي داده است . بنابر اين اگر افراد از باورهاي ديني برخوردار باشند از سلامت رواني بالايي بر خوردار خواهند شد كه تحقيقات ديگر نيز اين امر را تائيد كرده اند.

بهداشت رواني به طور مستقيم و غير مستقيم در ميزان كارايي افراد مؤثر است . تحصيل به عنوان يكي از فعاليتهاي انساني شديداً تحت تاثير بهداشت رواني دانش آموزان مي باشد. تحقيقاتي كه در اين زمينه صورت گرفته رابطه برخي از ويژگي هاي بهداشت رواني يا اختلالات رواني را با پيشرفت تحصيلي تائيد كرده اند.

در اين پژوهش سعي مي شود تاثير باورهاي ديني بر معرفهاي بهداشت رواني دانش آموزان يكي يكي مطالعه گردد. و سپس تاثير بهداشت رواني بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان مورد بررسي قرار گيرد. تا قابليت اعتماد و اعتبار آن بررسي شود. تا در نهايت راه حلهايي عملي در جهت گسترش باورهاي ديني جهت بالا بردن بهداشت رواني دانش آموزان ارائه گردد.

پيشينه پژوهش :

لطف آبادي ( 1366) چنين اظهار داشته باشد كه بهداشت رواني در معناي وسيع آن ، از مقوله تعليم و تربيت در تمام طول حيات آدمي است . بهداشت رواني مستلزم تربيت همه جانهب فرد و تامين امكانات آموزش و پرورش فرد در خانواده و مدرسه و مناسبات و ارتباطات اجتماعي است .

در مورد بهداشت رواني مكاتب مختلف روانشناسي از ابعاد مختلف به اين مسئله نگريسته اند عده اي بهداشت رواني را جزئي از ويژگي هاي زيستي ، برخي اجتماعي و عده اي نيز نتيجه يادگيري و برخي آنرا خود شكوفايي مي دانند ( گنجي ، 1376) .

تحقيقات فراواني براي مثال سن و وينتروپ ( 1980) بروان ، نويدس و گري ( 1990) ويليامز ، لارسون همگان وپيل ( 1991) انجام شده است كه اثر مذهب بر سلامت روان و كاهش علائم بيماري رواني را آشكار ساخته اند ( نويدي ، 1377) .

طهماسبي پور و همكارش ( 1376) نشان ميدهند كه بين بهداشت رواني و نگرش مذهبي رابطه وجود دارد. نتايج يافته هاي پژوهش بيابانگرد ( 1371) بيانگر وجود رابطه بين عزت نفس و پيشرفت تحصيلي مي باشد. نجاريان ( 1370) به اين نتيجه مي رسد كه بين عزت نفس و افسردگي رابطه وجود دارد.

به نظر مي رسد بهداشت رواني يا سلامت فكر تحت تاثير عوامل متعدد اجتماعي، اقتصادي ، فرهنگي ، زيستي و رواني مي باشد. در اين پژوهش تنها تاثير جنبه اي از عوامل اجتماعي ، فرهنگي يعني باورهاي ديني مورد بررسي قرار مي گيرد . و با توجه به نظريه هاي ارائه شده در بالا و تحقيقات ديگر بهداشت رواني مي تواند بر پيشرفت تحصيلي موثر باشد كه در اين پژوهش بررسي مي شود.

آزمودنيها يا شركت كنندگان :

اين پژوهش به شيوه توصيفي و از نوع همبستگي صورت گرفته است . شيوه نمونه گيري در اين پژوهش خوشه اي چند مرحله اي مي باشد. براي تعيين حجم نمونه ابتدا تعداد مدارس شهري و روستايي بطور جداگانه انتخاب مي شوند و از هر مدرسه دو كلاس بر اساس پايه و رشته مورد نياز بصورت تصادفي انتخاب گرديد تا نمونه معرف جامعه باشد. جامعه آماري را در اين پژوهش تقريبا 15000 دانش آموز آموزش متوسطه شهرستان مرند تشكيل مي دهد. تعداد نمونه در اين تحقيق 1032 نفر مي باشد كه از طريق فرمول زير بدست آمده است .

بعد از پر كردن پرسشنامه ها 5 مورد از پرسشنامه ها به خاطر خالي بودن برخي از جوابها يا علامت زدن به بيش از يك خانه در جوابها ، حذف گرديده است . بنابر اين حجم نمونه در اين پژوهش 1027 نفر بوده است.

ابزار مورد استفاده در اين پژوهش پرسشنامه بسته پاسخ مي باشد. سؤالات بر اساس طيف ليكرت و چند جوابي و چند درجه اي تنظيم گرديده است . پرسشنامه حاوي 43 سوال بوده و بي نام است . در ابتداي پرسشنامه توضيحاتي جهت جلب پاسخگويان و اهداف تحقيق آورده شده است. پرسشنامه محقق ساخته مي باشد. براي تعيين روائي ابزار اندازه گيري ، آن را در اختيار دو تن از متخصصين و صاحب نظران قرار داده و براي تعيين روائي سازه اي ، نتايج پژوهش با نظريه هاي ارائه شده و ساير تحقيقات مرتبط مورد مقايسه قرار مي گيرد. ( سرمد ، 1378) .

براي تعيين اعتبار وسيله اندازه گيري ، روشهاي متعددي وجود دارند. چون ابزار از چندين مجموعه سوال تشكيل شده و سؤالات هم وزن نيستند و پرسشنامه ها بي نام هستند به همين علت از آلفاي كرانباخ استفاده شده است سيف ( 1378) . ابزار اندازه گيري متناسب با سؤالاها و فرضيه هاي پژوهشي و با توجه به معرفهاي متغيرها در تعاريف عملياتي تنظيم گرديده است.

شيوه اجرا

بعد از مشخص شدن مسئله پژوهش اهداف مطالعه مطابق مسئله و با توجه به تحقيقات انجام شده تعيين گرديد بر اساس اهداف مطالعه و تحقيقات انجام شده و نظريه هاي روانشناسي و جامعه شناسي فرضيه هايي جهت بررسي مسئله تحقيق ارائه شد. در مورد متغيرهاي فرضيه ها تعاريف نظري و عملياتي صورت گرفته كه در زير ارائه مي گردد.

الف ) تعاريف نظري

بهداشت رواني : در فرهنگ روانشناسي لاروس، بهداشت رواني اين چنين تعريف شده است « استعداد روان براي هماهنگ ، خوشايند و مؤثر كاركردن ، براي موقعيتهاي دشوار انعطاف پذير بودن و براي بازيابي تعادل خود توانايي داشتن. »

سازمان جهاني بهداشت ، بهداشت رواني را چنين تعريف مي كند :  « بهداشت رواني در درون مفهوم كلي بهداشت جاي مي گيرد و بهداشت رواني يعني توانايي كامل براي ايفاي نقشهاي اجتماعي ، رواني و جسمي . بهداشت تنها نبود بيماري يا عقب ماندگي نيست. »

( گنجي ، 1376) .

دين : فرهنگ آكسفورد دين را چنين تعريف مي نمايد : « دين عبارت است از شناسائي يك قدرت نامرئي برتر كه بر سرنوشت انسان تسلط داشته و واجب الاحترام و اطاعت است « اريك فرام دين را اين چنين تعريف مي نمايد : هر سيستم فكري يا عملي مشترك بين يك گروه كه الگوي جهت گيري و مرجع اعتقاد و ايمان افراد آن گروه باشد ( حسيني ،1374 ) . پيشرفت تحصيلي : منظور از پيشرفت تحصيلي ، وضعيت تحصيلي دانش آموز ، نسبت به دانش آموزان ديگر مي باشد.

ب ) تعاريف عملياتي :

باورهاي ديني : بر اساس معرفهاي هدفدار بودان جهان هستي ، بخشندگي خداوند ، نماز خواندن ، روزه گرفتن ، عبادت كردن ، قرآن يك كتاب زندگي ، اعتقاد به جهان آخرت ، اعتقاد به فدا كردن جان و مال براي اسلام ، دين برنامه زندگي سنجيده مي شود. چون ابزار بر اساس طيف ليكرت ساخته شده و پنج درجه اي هستند. بنابر اين دانش آموزان از اين متغير حداقل 10 و حداكثر 50 امتياز دريافت مي كنند.

بهداشت رواني :بر اساس معرفهاي اميدواري ، رضايت خاطر ، اعتماد به نفس ، انعطاف پذيري ، عدالت خواهي ، خير خواهي ، دور انديشي ، جمع گرايي سنجيده مي شود. چون معرفهاي فوق نيازمند تعاريف عملياتي هستند بنابر اين براي تعريف عملياتي بهداشت رواني نيازمند معرفهاي درجه دوم  هستيم كه در زير ارائه مي گردد. بر اساس معرفهاي اين متغير دانش آموزان حداقل 48 و حداكثر 240 امتياز اخذ مي نمايند.

اميدواري : بر اساس معرفهاي اميد به آينده ، غلبه بر مشكلات ، امكان استخدام ، اعتقاد به اختيار ، دست بر نداشتن از اهداف ، تاثير داشتن در سرنوشت اندازه گيري مي شود. دانش آموزان بر اساس معرفهاي اين متغير حداقل 6 و حداكثر 30 امتياز دريافت مي كنند.

رضايت خاطر : با استعداد دانستن خود ، موفق دانستن خود ، با حوصله بودن ، گناهكار نبودن ، نگرش مثبت نيست به خود ، راضي بودن از اعضاي خانواده ، و اولياء مدرسه ، احساس خوشبختي كردن سنجيده مي شود. دانش آموزان بر اساس معرفهاي اين متغير 8 الي 40 امتياز بدست مي آورند.

اعتماد به نفس : شركت كردن در تيم ورزشي كلاس يا مدرسه ، شركت كردن در گروه سرود ، تئاتر ، روزنامه ديواري و انجمن اسلامي مدرسه يا محله ، امكان استخدام ، حل مشكلات ، رسيدن به اهداف ، اعتقاد به سرنوشت اندازه گيري مي شود. دانش آموزان بر اساس معرفهاي اين متغير 6 الي 30 امتياز كسب مي كنند.

انعطاف پذيري ، رعايت  نوبت ديگران شركت در فعاليتهاي گروهي ، داشتن دوست شركت در حل مشكلات ديگران معرفهاي اين متغيير هستند دانش آموزان بر اساس معرفها ي اين متغيير 5 الي 25 امتياز اخذ مي نمايند – عدالت خواهي حمايت از حق ، تلاش برقراري عدالت قبول بي عدالتي در جامعه ، به فكر ديگران بودن ، كمك به دانش آموزان ضعيف ، كمك به فقيران ، حل مشكلات ديگران معرفهاي اين متغير مي باشند . دانش آموزان براساس معرفهاي اين متغير 7 الي 35 امتياز بدست مي آورند.

جمع گرايي: شركت در فعاليتهاي گروهي از قبيل گروههاي ورزشي سرود تئاتر و ... داشتن دوست ، به فكر خود بودن ، كمك به دانش آموزان ضعيف كمك به فقيران وحل مشكلات ديگران معرفهاي اين متغير مي باشند . دانش آموزان بر اساس معرفهاي اين متغير 7 الي 35 امتياز دريافت مي كنند .

خير خواهي : به فكر ديگران بودن ، كمك به دانش آموزان كمك به افراد از كار افتاده حل مشكلات ديگران معرفهاي اين متغير هستند . دانش آموزان بر اساس معرفهاي اين متغير 4 الي 20 امتياز اخذ مي كنند.

دور انديشي: امكان استخدام اعتقاد به سرنوشت قادر بودن به حل مشكلات جبرگرا نبودن ، نگفتن اسرار شخصي به ديگران معرفهاي اين متغير هستند . بر اساس معرفهاي اين متغير دانش آموزان حداقل 5 و حداكثر 25 امتياز كسب مي كنند.

نتايج :

فرضيه هاي تحقيق با روشهاي اماري متناسب با متغيرهاي مورد آزمون قرار گرفت و ميزان همبستگي متغيرها با يكديگر تعيين گرديد. درخلال آن متغيرهاي تعديل كننده در رابطه با باورهاي ديني وبهداشت رواني مورد بررسي قرار گرفت.

فرضيه هاي تحقيق عبارتنداز:

1-    بين باورهاي ديني دانش آموزان واميدواري آنان رابطه وجود دارد.

2-    بين باورهاي ديني دانش آموزان ورضايت خاطر آنان رابطه وجود دارد.

3-    بين باورهاي ديني دانش آموزان واعتماد به نفس آنان رابطه وجود دارد.

4-    بين باورهاي ديني دانش آموزان وانعطاف پذيري آنان رابطه وجود دارد.

5-    بين باورهاي ديني دانش آموزان وعدالت خواهي آنان رابطه وجود دارد.

6-    بين باورهاي ديني وخير خواهي آنان رابطه وجود دارد.

7-    بين باورهاي ديني و دور انديشي آنان رابطه وجود دارد.

8-    بين باورهاي ديني جمع گرايي آنان رابطه وجود دارد.

9-    بين باورهاي ديني وبهداشت رواني آنان رابطه وجود دارد.

10-  بين بهداشت رواني دانش آموزان وپيشرفت تحصيلي آنان رابطه وجود دارد.

در تمامي فرضيه ها باورهاي ديني متغير مستقل بوده واميدواري . رضايت خاطر ف اعتماد به نفس ، انعطاف پذيري ، عدالت خواهي، خيرخواهي، دور انديشي، جمع گرايي، بهداشت رواني ، پيشرفت تحصيلي به عنوان متغير وابسته هستند . در فرضيه دهم بهداشت رواني به عنوان متغير مستقل است.

در تمام فرضيه ها رابطه متغيرهاي مستقل و متغيرهاي وابسته در سطح 1% معني دار مي باشد بنابر اين تمامي فرضيه هاي تحقيق تائيد شده اند.

 

 

 

بحث ونتيجه گيري:

با توجه به نتايج حاصله از پژوهش دانش اموزان از نظر باورهاي ديني در حد مطلوبي قرار دارند . باورهاي ديني از طريق خانواده ، محله ، رسانه هاي جمعي ومدرسه در دانش آموزان تقويت شده است .

بهداشت رواني مفهومي است كه شايد بتوان گفت اديان به دنبال آن هستند . چرا كه هدف اصلي اساسي اديان بهبود سلامت رواني مردم مي باشد . به نظر مي رسد بهداشت رواني داراي اصولي است كه بر فطرت انسان ها استوار شده است . با مطالعه كتابهاي روانشناسي ومذهبي اصول متعددي براي سلامت رواني يافت مي شود كه تعداد آنها تقريباً‌زياد مي باشد. مي توان گفت عناصري كه برروحيه انسان تاثير مثبت دارند تاحدي جهان شمول مي باشند اصول بهداشت رواني راتعيين مي كنند انسانها موجوداتي هستند كه از فطرت تقريباً‌يكساني برخوردار مي باشند . اما عوامل ديگري از قبيل محيط وشرايط زندگي عناصر فطري را به اشكال متعددي در انسان بروز مي دهد. ولي اين اصول تقريباً‌درتمام جوامع پسنديده هستند و وجود دارند به دليل ذيق وقت وامكانات وگستردگي بحث ما مجبور شديم برخي از اصول بهداشت رواني ه به نظر مهم مي آمدند و از طرفي ديگر اصول نيز به نوعي در انها مشاهد ه مي شود انتخاب شده و در ارتباط با باورهاي ديني مورد بررسي قرار گرفته است.

اميدوار ي،رضايت خاطرف اعتماد به نفس، انعطاف پذيري، عدالت خواهي، جمع گرايي، خير خواهي ودور انديشي عناصر سازنده بهداشت رواني دراين پژوهش مي باشد . اين عناصر يكي يكي در رابطه با باورهاي ديني مورد بررسي قرار گرفتند وتمامي اين عناصر با باورهاي ديني با اطمينان 99% رابطه دارند .

از ديدگاه رفتارگرايي ، بهداشت رواني به محركها ومحيط وابسته است . از نظر مشهورترين روانشناس مكتب انسان گرايي «مزلو» رشد فرد درجهت خود شكوفايي مي باشد . از نظر مكتب زيست گراي، بهداشت رواني در نتيجه سلامتي اندامهاي بدن و دستگاه عصبي حاصل مي شود . از ديدگاه مكتب روانكاري بهداشت رواني يعني ، كنش متقابل موزون بين سه عنصر مختلف شخصيت ، نهاد، من ومن برتر باشد.

تحقيقاتي كه درزمينه باورهاي ديني و بيماريهاي رواني از قبيل افسردگي، اضطراب و بهداشت رواني صورت گرفته ، نشان مي دهد كه باورهاي ديني موجب كاهش افسردگي و اضطراب در افراد مي شود و موجب بهبود بهداشت رواني مي گردد.

با توجه به تعاريف بهداشت رواني در مكاتب مختلف روانشناسي ونتايج بدست آمده از اين پژوهش ، بهداشت رواني خود يك صفت است ومنظور از بهداشت رواني نبود اختلالات رواني ورفتاري نمي باشد بلكه بهداشت رواني صفتي است كه در افراد مختلف به درجات متفاوتي ديده مي شود . بنابراين نمي توان افرادي را يافت كه به طور كامل از آن بهره مند يا بي بهره باشند ، بلكه افراد در سطوح مختلفي آن را دارا مي باشند .

همانطور كه درتفسير فرضيه ها ارائه شده دين اهميت بسزايي به عناصر بهداشت رواني قائل است و مردم رابراي رعايت آنها تشويق نموده است نتايج تحقيق نيز رابطه باورهاي ديني با عناصر بهداشت رواني را تائيد مي كند . و از طرف ديگر رابطه عناصر بهداشت رواني يا بهداشت رواني در نتايج اين پژ.هش نيز مورد تائيد قرار گرفته است.

از ديدگاه نگرش سيستمي ، باورهاي ديني وبهداشت رواني بصورت نظام بوده وهرنظام داراي عناصري مي باشند اين عناصر در ارتباط متقابل مي باشند  ويكديگر را تحت تاثير قرار داده وبر كل نظام كاري را انجام مي دهند . كه درنمودار زير ارتباط آنها نشان داده مي شود .

از ديدگاه آگوست كنت علم وآگاهي ، بينش و بينش كنش مي آورد . بنابراين هرقدر افراد با اعتقادات ديني به شيوه صحيحي آشنا شوند به همان اندازه آنها در عمل استفاه خواهند نمود نظريه نگرش وتداوم رويه رفتار نيز اين امر را تائيد مي كند كه هر قدر نگرش ما در مورد چيزي يا كاري مثبت تر باشد احتمال انجام آن كار نيز بيشتر خواهد شد .

بهداشت رواني به طور مستقيم وغير مستقيم در ميزان كارايي افراد موثراست تحصيل به عنوان يكي از فعاليتهاي انساني تحت تاثير بهداشت رواني دانش آموزان مي باشند و نتايج اين پژوهش نيز رابطه بهداشت رواني با پيشرفت تحصيلي را مورد تائيد قرار داده است . بنا به نظريه فشار و نياز ، هر قدر محيط مناسبي براي شكوفايي استعداد افراد فراهم گردد احتمال بروز آن استعداد بيشتر خواهدشد.

1-  با توجه به اينكه بين باورهاي ديني و اصول بهداشت رواني(اميدواري، رضايت خاطر ، عدالت خواهي ، خيرخواهي ، دور انديشي ، جمع گرايي، انعطاف پذيري، اعتماد به نفس) رابطه مثبت وجوددارد . بنابراين بهتر است فوايد عملي دين به عنوان برنامه زندگي فردي واجتماعي در تابلوي اعلانات مدرسه و كتابهاي درسي ترويج يابد .

2-  با توجه به نتايج تحقيق چون اميداواري ، رضايت خاطر، عدالت خواهي، خيرخواهي، دور انديشي بهتر است اين عوامل از طريق تابلوي اعلانات مدرسه وكتابهاي درسي در بين دانش اموزان رواج داده شود.

3-  با توجه به نتايج جنبي پژوهش ، دانش آموزان استدلال مي كنند كه برخي از افراد كه خود متصدي امور دين مي باشند به دستورات دين عمل نمي كنند اين استدلال در دانش آموزان تاثير منفي گذاشته است بنابراين از طريق تابلوي اعلانات مدرسه و كتابهاي درسي به دانش آموزان توضيح داده شود كه دين قائم به افراد نيست بلكه مستقل است .با توجه به يافته هاي پژوهش پيشنهاد مي شود كه موضوعات زير مورد تحقيق قرار گيرد .

1-    بررسي چگونگي تشويق دانش اموزان به انجام فرائض ديني در مدرسه وخانواده .

2-    بررسي رابطه التزام عمل به باورهاي ديني با اضطراب وافسردگي در معلمان .

منابع :

1-    بيانگرد ، اسماعيل (1371) رابطه بين عزت نفس، كنترل وپيشرفت تحصيلي. فصلنامه تعليم و تربيت .30

2-    حسني ، سيد ابولقاسم (1374) اصول بهداشت رواني مشهد:آستان قدس رضوي.

3-    دلاور ، علي .(1380) .احتمالات وامار كاربردي در روانشناسي وعلوم تربيتي.تهران : نورتكس

4-    رفيع پور ، فرامرز(1372) كندو كاوها وپنداشتها . تهران : شركت سهامي انتشارات .

5-    سرمد،زهره ، وبازرگان ، عباس ، و حجازي ، الهه (1378) روشهاي تحقيق درعلوم رفتاري.تهران :نيل .

6-  طهماسبي پور، نجف ، وكمانگري ، مرتضي (1375) بررسي ارتباط نگرش مذهبي با ميزان افسردگي وسلامت روان .فصلنامه تعليم و تربيت ،66.

7-    غباري بناب ، باقر (1374).باورهاي مذهبي واثرات آن در بهداشت رواني.تهران : نشريه انديشه ورفتار.

8-    كريمي، يوسف(1379) روان شناسي اجتماعي .تهران : ارسباران .

9-    گنجي ، حمزه ،(1376) بهداشت رواني.تهران : ارسباران .

10-  لطف آبادي ، حسين (1366) بهداشت رواني كودكان ومدرسه .فصلنامه تعليم وتربيت ،11.12،ص29.

11-  نجاريان ، بهمن (1370) رابطه بين عزت نفس وافسردگي دانش اموزان شاهدفصلنامه تعليم و تربيت ،25.

12- نصري ، عبدا لله (1368) مباني انسان شناسي در قران تهران : واحد انتشارات بخش فرهنگي دفتر مركز ي جهاد دانشگاهي.

13- نويدي ، احد ، وعبدالهي ، حسين (1380)بررسي رابطه افسردگي والتزام عملي به اعتقادات اسلامي فصلنامه تعليم وتربيت ،66صص11و29.

14-  هومن ، حيدر علي (1371) پايه هاي پژوهش درعلوم رفتاري.تهران : ديبا

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و ششم دی ۱۳۸۷ساعت 10:32  توسط محمدباقر صبور  | 

شيوه تدوين عملي طرح تحقيق در علوم انساني

 مراحل طرح تحقيق عبارتنداز : 1- بيان موضوع تحقيق 2- مقدمه 3- بيان مسئله 4- پيشينه تحقيق وپايه هاي نظري و تاریخچه مختصر 5- اهميت وضرورت تحقيق 6- اهداف تحقيق 7- فرضيه هاي تحقيق 8- معرفي وتعريف عملياتي متغيرها تعريف مفهومي 9- تشخيص ونامگذاري متغيرها 10- داده هاي تحقيق 11- ابزارهاي اندازه گيري 12- جامعه ونمونه آماري روشهاي نمونه گيري 13- روش تحقيق 14- روشهاي آماري تجزيه وتحليل داده ها 15- منابع 16- هزينه هاي تحقيق

موضوع تحقيق : وقتي مسئله يا مشكل پيش مي آيد يا ديگر ادارات و نهادها مسئله اي را تعيین می نمایند موضوع یا مسئله شكل مي گيرد انتخاب موضوع تحقيق اولين مرحله در تدوين و اجراي يك طرح پژوهش است . در انتخاب موضوع به نكات زير توجه شود . 1- علاقه پژوهشگر 2- بديع بودن : منجر به دستيابي به حل مشكل ، دانش و روش نو باشد . 3- پژوهش پذير بودن: متغيرها بايستي عيني وقابل مشاهده ، از نظر زماني ومكاني محدود وقابل اندازه گيري باشند . 4- داراي اهميت باشد . 5- در توان پژوهشگر باشد . 6- امكانات مادي اجراي طرح را داشته باشد . 7- به پيشينه تحقيق توجه نمايد.

بيان مسئله: اولين فعاليت در هر پژوهش انتتخاب مسئله است . واصولاً پژوهش بامسئله آغاز مي شود برای حل یک مسئله ، اول باید آن را دقیقاً شناخت وسپس اقدام به بیان آن کرد .منظور از بيان مسئله توصيف كلي مسئله يا مشكل موجود مي باشد. كه محقق بايد آن را به صورت زير ارائه نمايد .

 1- مشكل راتعريف وتوضيح دهد. متغيرهاي موضوع تعريف شود .

2- اهميت مشكل را با توجه به آمار وارقام بيان نمايد.

 3- تاكنون بامشكل چگونه برخورد شده است وبه چه نتايجي دست يافته اند.

 4- تداوم مشكل به كجا مي رود. اگر ادامه داشته باشد .

5- معرفي راه حل ويا عوامل موثر بر موضوع .

 6- تحقيقاتي كه در اين زمينه صورت گرفته آنها رامطرح نمايد تا حد امكان از تحقيقات ضد نقيض نيز استفاده شود .

7- در اين تحقيق مي خواهيد چكار كنيد . تا حد امكان توضيح مختصري از چگونگي تحقيق بيان شود .

 8- مسئله تحقيق را از نظر زماني ، مكاني ، مفهومي ومتغيرها محدود نمايد.

 9- متغير هايي كه مي خواهد بررسي نمايد در ارتباط بامتغيرهاي موضوع تحقيق بررسي كند.

10-پرشسهايي كلي را كه در ارتباط با اهداف كلي تحقيق است در آخر مطرح نمايد.

11- پژوهش در مورد چه کسانی صورت می گیرد ؟

12- پژوهش چگونه انجام می شود ؟ چه کار هایی صورت می گیرد ؟

13- پژوهش در چه مکانی و یا در چه محیط و محدوده ای انجام خواهد گرفت ؟

14- پژوهش در چه دوره ، سال و زمانی انجام می شود ؟ ( نادری ، سیف نراقی ، شاهپوریان ، 1386 )

پیشینه پژوهش: به نظر می رسد بعد ار بوجود آمدن مشکل یا طرح موضوع محقق به دنبال منابع واطلاعاتی باشد که در این زمینه کار شده است . همه چیز راهمگان دانند . بنابراین محقق بایستی به دنبال منابع در زمینه مورد نظر باشد بعد از مطالعه منابع اطلاعات لازم نت برداری شود زیرا در بیان مسئله وتعیین اهداف ، فرضیه های تحقیق وتوصیف داده های تحقیق به این منابع نیاز است . لازم نیست که تحقیقاتی که در این زمینه صورت گرفته به صورت کامل آورده شود بلکه بهتر است قسمتهایی از تحقیق که مخصوصاً مربوط به روشها و نتایج است مورد توجه قرار گیرد . به نظر می رسد هر قدر پیشینه تحقیق غنی تر و با توجه به تحقیقات بیشتر ومهمتر جمع آوری شود بار علمی تحقیق بیشتر خواهد شد و محقق در مراحل بعدی از آن منابع استفاده خواهد کرد . در پیشینه پژوهش نظریه های علمی مربوط به موضوع تحقیق نیز مورد مطالعه قرار گیرد . وتنظیم فرضیه های تحقیق بهتر است با توجه به نظریه های علمی وتحقیقات انجام شده صورت گیرد .به نظر می رسد در مرحله اول کتابهایی که در ارتباط با موضوع تحقیق هستند مورد مطالعه قرار گیرد . البته نکاتی که به موضوع مربوط بوده ودر امر تحقیق یاری خواهد کرد .تحقیقاتی که در این زمینه صورت گرفته از مراکز تحقیقاتی ومجلات و منابع ینترنتی و غیره استفاده شود . بهتر است در جمع آوری پیشینه به متغیرهای تحقیق توجه بیشتر ی شود . زیرا این امر باعث می شود روند تحقیق با اطمینان بیشتر وزحمت کمتری ادامه یابد . بعدازارائه تحقیقات انجام شده پیرامون مسئله مورد نظر ، جمع بندی ونتیجه گیری شود .

اهميت وضرورت تحقيق: - در اين بخش بهتر است كه چرائي تحقيق مشخص شود كه تحقيق به چه منظور صورت مي گيرد هدف پژوهش كه عبارت از آزمون نظريه يا تدوين تئوري آزمون روش هاي جديد تحقيق يك مسئله و مشكل اجتماعي پيش آمده است كه بايد مورد بررسي قرار گيرد - براي نشان دادن اهميت تحقيق بهتر است به منابعي كه قبلا مطالعه شده است نيز كمي پرداخته شود در آخر بايستي كاربرد تحقيق نيز مشخص شود كه تحقيق انجام شده چه كاربردي دارد و در کجا مورد استفاده قرار خواهد گرفت در كتابهاي روش تحقيق تنوانستم در این مورد مطلبی پيدا كنم كه به آن استناد نمايم . اما با توجه به شيوه نامه ارزشيابي طرح هاي تحقيق بهتر است به اهميت و ضرورت پژوهش و موارد مورد استفاده تحقيق پرداخته شود .

اهداف تحقيق: در اجراي پژوهشهاي علمي پس از بيان مسئله تحقيق پژوهشگر قصد خود را به صورت عملياتي كه از طريق مشاهده هاي عيني قابل دستيابي است بيان مي كند در برخي از پژوهشها محقق به جاي طرح سوالهاي پژوهش يا فرضيه ها فقط به بيان هدف مي پردازد اين امر معمولا در تحقيقات كيفي به چشم مي خورد. - براي مثال مشخص كردن سير تحول آموزشي فني – حرفه اي در ايران - براي بيان هدف ياد شده بايد از يك فعل كنشي یا رفتاري استفاده كرد برای مثال مشخص كردن یا تعيين كردن یا بر آوردكردن نمونه هايي از افعال كنشي هستند (سرمد ص 33 ) - به نظر مي رسد با به وجود آمدن مسئله و مشكل يا با اتنخاب موضوع تحقيق هدف كلي نيز مشخص مي گردد و با بيان مسئله و مطالعه پيشينه تحقيق و مطالعه نظريه هاي علمي مرتبط با موضوع و تجربيات و اطلاعات قبلي محقق اهداف اختصاصي نيز مشخص نماید. ابتدا بهتر است اهداف كلي تحقيق مشخص شده و سپس اهداف جزئي متناسب با اهداف كلي تحقيق مشخص گردد. 

فرضيه هاي تحقيق يا سوالات تحقيق - فرضيه تحقيق حدس بخرد دانه اي درباره رابطه دو يا چندمتغيير است فرضيه ها به صورت جمله اخباري بيان مي شوند و نشانگر نتايج مورد انتظار است ( سرمد ص 35) بهتر است موقعي كه هدف از تحقيق بررسي چرائي و چيستي و توصيف وضع موجود باشدازسوال تحقيق استفاده گردد براي مثال گسترش تاريخي مدارس فني حرفه اي چگونه بوده است ؟ زماني كه هدف از بررسي ، يك متغيير است به صورت سوال مطرح مي شود موقعي كه هدف از تحقيق بررسي رابطه دو يا چند متغيير باشد بهتر است از فرضيه استفاده شود فرضيه ها ممكن است جهت دار و بدون جهت ارائه گردد مثال براي فرضيه جهت دار - بين و ضعيت اقتصادي خانواده دانش آموزان و پيشرفت تحصيلي آنان رابطه مثبت و جوددارد . فرضيه بدون جهت - بين وضعيت اقتصادي خانواده دانش آموزان و پيشرفت تحصيلي آنان رابطه وجود دارد. - بهتر است تا آنجا كه ممكن است محقق فرضيه ها را به صورت جهت دار ارائه نمايد. تدوين فرضيه يكي از اساسي ترين مراحل تحقيق مي باشد فرضيه هايي كه بتواند در ارتباط تنگا تنگ با مسئله پژوهش باشد مي تواند بسيار راهگشا باشد فرضيه هاي تحقيق در ارتباط با اهداف تحقيق براي ارائه راه حل به مسئله پژوهش تنظيم مي شوند بنابر اين در واقع فرضيه ها همان راه حلهايي براي مسئله مشكل مي باشند در نتيجه اگر راه حل هايي ارائه شده با مسئله پژوهش مرتبط نباشند تنيجه بدست آمده از تحقيق چندان كار ساز نخواهد بود .

سطوح سنجش: هدف از تعريف عملياتي سنجش متغير مي باشد و منظور از سنجش آنست كه يك مفعول با و احدها ومقياسها يي كه بطور بين ذهني كم و بيش ملموس باشند اندازه گيري مي شود ( رفيع پور 1372 ) 1- مقياس اسمي : ساده ترين و ابتدايي ترين مقياسها براي سنجش كيفيتها مقياسهاي اسمي مي باشند كه بوسيله آنها فقط و فقط بودن و نبودن يك صفت سنجيده مي شود مانند جنسيت مذكر يا مؤنث بودن شروط : هر يك از افراد بايد بطور صريع وواضح در يكي از گروه ها طبقه بندي مي شوند . و هيچ يك از آنها نبايد بتواند در هر گروه طبقه بندي شود .رده طبقات بايد طوري بر گزيده شوند تا كليه افراد نسبت به دارا بودن يا دارا نبودن يك صفت قابل بررسي باشند و نه فقط قسمتي از آنها . 2- مقياس تربيتي : مقياسها تربيتي كمي پيشرفته تر و ظريف تر از مقياسها اسمي مي باشند بطوريكه بوسيله آنها ميتوان علاوه بر دارا بودن يا دارا نبودن يك صفت كيفي همچنين شدت و ضعف نسبي آن را ( كمتر يا بيشتر دارا بدون صفت ) را نيز بررسي نمود مانند قشر پايين متوسط بالا مشهورترين مقياسها تربيتي مقياسها ي سنجش فاصله اجتماعي يا مقياس بوگاردوس است . 3- مقياسها ي فاصله اي : در مقياسهاي فاصله اي علاوه بر دارا بودن و دارا نبودن يك صفت را سنجيد مي توان به صفتها اعدادي را نسبت داد اما مبدا اعداد صفر نيست . 4- مقياسهاي نسبي : در مقياسهاي نسبي علاوه بر دارا بودن و دارا نبودن يك صفت شدت و ضعف دارا بودن يك صفت نيز سنجيده مي شود شدت و ضعف دارا بودن يك ضعف نيز سنجيده مي شود و مبدا سنجش هميشه صفر است .

تعريف عملی – معرف یا ایندیکار: اين جريان برگردايندن واژه ها به امور واقع قابل مشاهده وبررسي عملي را تعريف عملي يا عملي كردن واژه ها مي نامند . - در يك تعريف عملی آن گونه امور واقع را كه بر مبناي آنها واژه مورد نظر بررسي مشاهده مي شود معرف يا ایندیكاتور مي نامند . - فراموش نشود كه اهداف ما از اين همه كوششها از تعريف واژه ها گرفته تا تعيين طرف ها و سنجش ميزان تطبيق تئوريها با واقعيت است از روي ديگر هدف از تئوري نيز بدست آوردن شناخت در باره حقيقت است لذا هدف اصلي دستيابي به حقيقت يا نزديك شدن به آن است .

 تشخيص ونامگذاري متغييرها در يك تحقيق علمي براي پاسخ دادن به سوالهاي تحقيق ويا آزمون فر ضيه ها تشخيص متغيير ها امري ضروري است متغيير ها را معمولا از نظر نقش آنها در تحقيق مي توان به 5 دسته تقسيم كرد .

1- متغيير مستقل يك ويژگي از محيط فيزيكي يا اجتماعي است كه بعد از انتخاب دخالت يا دستكاري شدن توسط محقق مقاديري وابسته مشاهده شود در مطالعات از نوع همبستگي به جاي متغيير مستقل از اصطلاح متغيير پيش بين و به جاي متغييروابسته ، ملاك استفاده مي شود .

 2- متغيير وابسته : متغييري است كه تغيير ات آن تحت تاثير متغيير مستقل صورت مي گيرد .

 3- متغيير تعديل كننده :متغيير كيفي يا كمي است كه جهت يا ميزان رابطه ميان متغيير هاي مستقل و وابسته را تحت تاثير قرار مي دهد مانند جنسيت ،محل سكونت ، سابقه ، سن

 4- متغير كنترل : در يك تحقيق اثر متغييرها را بر يكديگر نمي توان به طور همزمان مورد مطالعه قرار داد. بنابر اين محقق برخي از متغيير ها را كنترل نموده آن ها را خنثي مي كند براي مثال چه رابطه اي بين پيشرفت تحصيلي و عزت نفس دانش آموزان پسر پايه پنجم ابتدايي وجود دارد ؟

 5- متغيير هاي مداخله گر : متغييري است كه نحوه تاثير متغيير مستقل بر متغیر تابع مورد نظر قرار مي دهد تاثير متغيير مداخله گر ( متراكم ) را نه مي توان كنترل كرد و نه به طور مستقيم و مستقل از ساير متغيير ها مشاهده كرد لذا به اين تاثير در تحليل نهايي اشاره مي شود (1378 )

داده هاي تحقيق : داده هاي تحقيق عبارت از اطلاعات و مشاهداتي است كه از طريق ابزارهاي اندازه گيري بدست مي آيد داده هاممكن است به صورت كمي باشد در اين نوشته بيشتر داده هاي كمي مد نظر هستند و داده هاي كیفي را نيز مي توان به شيوه هاي خاصي به داده هاي كمي تبديل نمود كه در روش تحليل محتوا بيشتر مورد توجه قرار مي گيرد بنابر اين منظور از داده هاي تحقيق داده هاي آماري هستند كه به صورت اعداد و ارقام مي باشند براي مثال ميزان در آمد خانواده ها يا معدل دانش آموزان ميزان بهره هوش و ... كه به صورت اعداد نشان داده مي شوند در رابطه با داده هاي تحقيق نكته اساسي تعيين سطح اندازه گيري مي باشد. با تعيين سطوح اندازه گيري روشهاي آماري مناسبي براي توصيف و استنباط داده انتخاب مي گردد. بنابراين محقق بايستي بتواند سطوح اندازه گيري متغييرها را تشخيص دهد در غير اينصورت قادر نخواهد بود روشهاي آماري مناسبي را براي تجزيه و تحليل داده ها استفاده نمايد. شيوه استخراج داده ها اگر فرض كنيم كه ابزار اندازه گيري پرسشنامه باشد بايستي داده ها را بعد از استخراج از پرسشنامه ها طوري آماده سازي نمود كه بتوان آنها را در كامپيوتر وارد كرد. براي همين ابتدا يك جدولي را رسم كرده كه در رديف اول نام متغيرها نوشته شده و براي هر متغير ستوني در نظر گرفته مي شود هنگام استخراج داده ها پرسشنامه ها را شماره گذاري كرده و داده هاي استخراج شده را در هر رديف زير هر متغيير درج مي شود. لازم به ذكر است كه هنگام وارد كردن داده ها به كامپيوتر ، شماره پرسشنامه ها نبايد وارد شود زيرا به صورت اتوماتيك وارد شماره ها براي هر رديف اختصاص مي يابد.

 ابزارهاي ا ندازه گيري برا ي جمع آوري داده ها ابزار ها ، ابزارها و روشهاي متعددي وجود دارد اين ابزارها گونه هاي مختلف دارند وداده ها را با روشهاي مشخصي از نظر كمي و كيفي توصيف مي كنند هر يك از اين ابزارها براي نوع معيني از دا ده مناسب است و نوعي از اطلاعات را به صورت معيني ارا ئه مي دهد تا به گونه موثرتري مورد استفاده قرار گيرد (جان بست 1983 ص 199) با توجه به مسائل پژوهش ابزار خاص نيز براي دستيابي به داده ها و اطلاعات روزم جهت ارائه راه حل انتخاب مي گردد بنابراين ابزارها ي اندازه گيري متناسب با اهداف تحقيق تعيين مي شوند مهمترين ابزارها ي اندازه گيري (روشها ي تحقيق عبارتند از 1- پرسشنامه 2- مصاحبه 3- مشاهده 4- سنجش نگرش 5- آزمونهاي رواني – تربيتي (سرمد 1378 ص 141 165 در اين بخش محقق بايستي علت انتخاب روشهاي خاص ويا تركيبي از اين روشها را بيان نمايد . براي اين كار محقق روایي واعتبار و ابزار اندازه گيري را بيان نمايد.

روایي : روایي اصطلاحي است كه به هدفي كه آزمون براي تحقق بخشيد من به آن درست شده است اشاره ميكند به بخش آزموني داراي رواني است كه براي اندازه گيري آنچه مورد نظرات مناسب باشد براي مثال يك آزمون هوشي روا آزموني است كه تنها هوش افراد را اندازه گيري مي كند نه چيز ديگري را انواع روايي عبارت از روايي محتواي ملاكي و سازه اي مي باشند روايي محتوايي : به اين مطلب اشاره مي كند كه نمونه سوالهاي مورد استفاده در هر يك آزمون تا چه حد معرف كل جامعه سوالهاي ممكن است كه مي توان از محتوا يا موضوع مورد نظر تهيه كرد براي تعيين روايي محتواي يك آزمون از قضاوت متخصصان در اين باره كه سوالهاي آزمون تا چه ميزاني معرف محتوا و هدفهاي برنامه يا حوزه محتوايي هستند استفاده مي شود 2-روايي صوري به اين مطلب اشاره مي كند كه سوالهاي آزمون تا چه حد در ظاهر شبيه به موضوعي هستند كه براي اندازه گيري آن تهيه شده اند مي توان گفت كه تا آن اندازه كه ظاهر آزمون بر انگيزش آزمون شدند اثر مي گذارد روايي صوري مي تواند مهم باشد وبراي تعيين رواني صوري از نظر متخصصان استفاده مي شود 3- روايي ملاكي : منظور از روايي ملاكي ميزان ارتباط بين نمرات حاصل از يك آزمون با نمرات حاصل از يك آزمون يا وسيله اندازه گيري ديگر است بنابر اين هر زمان كه از نمرات يك آزمون براي پيش بيني عملكرد افراد در آزموني ديگر استفاده مي كنيم باورهاي ملاكي سروكار داريم آزمون دوم كه عملكرد فرد در آن پيش بيني مي شود ملاك نام دارد 4- روايي سازه : بيشتر از روايي محتواي و روايي پيش بيني جنبه نظري دارد بنا به تعريف يك آزمون در صورتي داراي روايي سازه است كه نمرات حاصل از آن به مفاهيم يا سازه هاي نظريه مورد نظر مربوط باشند براي مثال هوش با پيشرفت تحصيلي رابطه دارد اگر نتايج تحقيق مغاير آن باشد آن ابزار داراي روايي سازه اي نيست (سيف 1378 ص 388-379

اعتبار ابزاراندازه گيري پايایي يا اعتبار (reliability ) يك وسيله اندازه گيري به دقت آن اشاره مي كند يك آزمون در صورتي داراي پاياني است كه آن را اگر در يك فاصله كوتاه چندين بار به گروه واحدي بدهيم نتايج حاصل نزديك به هم باشند در غير اينصورت آن ابزار اعتبار نخواهد داشت براي اينكه يك آزمون روا باشد بايد نخست پايا باشد يعني پاياي شرط روا يي است اما روا يي براي پاياي ضروري نيست سيف 1378 ص 409 ) در هر طرح تحقيق بايستي نحوه تعيين روايي و پاياني ابزار اندازه گيري توضيح داده شود .

جامعه نمونه و نحوه نمونه گيري در تحقيق جامعه آماري بايد مشخص گردد چون بدون شناخت جامعه آماري نمونه برداري ميسر نخواهد شد .تعريف جامعه آماري بايد جامع و مانع باشد يعني اين تعريف بايد چنان بيان شود كه از نقطه نظر زماني و مكاني همه واحدهاي مورد مطالعه را در بر گيرد و در ضمن با توجه به آن از شمول واحدهايي كه نبايد به مطالعه آنها پرداخته شود جلوگيري به عمل (سرمه 1378 ، 177) انواع روشهاي نمونه گيري: 1- نمونه گيري تصادفي ساده 2- نمونه گيري سيستماتيك 3- نمونه گيري طبقه اي 4- نمونه گيري خوشه اي 5- نمونه گيري چند مرحله اي (به كتابهاي روش تحقيق مراجعه شود ) تعيين حجم نمونه از فرمول به صفحه 186 سرمد و همكاران 1378 كند وکاوها و پنداشتها ي رفيع پور (1372)صفحه 371 مراجعه شود تعيين حجم نمونه به صورت علمي ضروري است روش نمونه گيري با توجه به ساخت جامعه آماري انتخاب مي گردد روشهاي آماري تجزيه و تحليل داده ها در تعيين روشهاي آ ماري براي تجزيه وتحليل داده ها اولين نكته تعيين سطح اندازه گيري متغيير باشد محقق بايستي متغير ها را از جهت اسمي رتبه اي فاصله اي ونسبي به آن سمشخص نمايد بعد از مشخص كردن سطح اندازه گيري اين سوال مطرح مي شود كه هدف توصيف متغير ها را يا بررسي رابطه بين متغيرها مي باشد براي توصيف داده ها ي كمي و رتبه اي فراواني در صد ميله اي يا رايزال استفاده مي شود براي توصيف داده هاي فاصله اي و نسبي علاوه از روشهاي بالا از ميانگين اغراف غبار واريانس نيز استفاده مي گردد براي تعيين رابطه اي بين متغيرهاي اسمي و رتبه اي از آزمودني (خي دو ) استفاده مي شود و براي تعيين رابطه بين متغيرها ي چند حالته با يكديگر از مبدا و tb گوامر و tc گورمنگورمن استفاده مي گردد ن استفاده مي گردد راي تعيين رابطه بين متغير هاي رتبه اي از آزمونهاي t كند و كند و p سامرز و گاما بهره گرفته مي شود براي آ زمون تفاوت ميانگين ها در يك متغير دو حالته با يك متغير فاصله اي يا نسبي از آزمون t استفاده مي شود براي آزمون دو متغير در سطح فاصله اي و نسبي از پيرسون استفاده مي شود براي آ زمون يك متغير رتبه اي يا فاصله اي يا نسبي اند اسپرمن استفاده مي گردد براي تعيين پيش بيني يك متغير با متغير ديگر و يا تعيين ميزان تا ثير متغير ها ي مستقل بر وابسته از رگرسيون بايد استفاده شود البته روشهاي آماري ديگري نيز وجود دارد

شیوه منبع نویسی منبع نویسی یکی از مواردی است که ارزیابی آن ساده وبنابراین ایراد گرفتن بر آن نیز ساده می باشد منابع بر اساس حروف الفبا به ترتیب جایگذاری شده ونوشته شود .منابع به صورت زیر نوشته می شود . نام خانوادگی ، نام .(تاریخ انتشار) .نام کتاب . محل انتشار:نام موسسه منتشر کننده، شماره صفحه. توضیح اینکه اگر منبع از یک صفحه برداشته شده باشد باص نشان داده می شود اگر بیش از یک صفحه باشد به صورت صص نشان داده می شود . اگر نویسنده بیش از یک نفر باشد درآن صورت به این شکل نوشته می شود . نام خانوادگی ، نام و نام خانوادگی ، نام بقیه مانند بالا نوشته می شود .اگر منبع مجله یا روزنامه باشد .نام خانوادگی ،نام .(تاریخ انتشار) . نام موضوع مقاله .نام مجله .سال وشماره انتشار. صفحه (ص).توضیح اینکه در منابع کتاب، نام کتاب پررنگ یا زیرخط دار نوشته می شود . ودر مجله ، نام مجله پر رنگ یا زیرخط دار نوشته می شود .در منابع اینترنتی به نام نویسنده ، نام ، نام مقاله ، نام مجله اینترنتی، تاریخ مقاله و آدرس اینترنتی. هزینه های تحقیق: یکی از مراحل طرح تحقیق بررسی میزان هزینه تحقیق می باشد .برای اینکه بتوان هزینه تحقیق را بر آورد نمود بایستی مراحل تحقیق را مشخص کرده وهزینه هر مرحله با توجه به نیروی انسانی و مواد و وسایلی که مورد استفاده قرار خواهد گرفت وهزینه های مسافرت و بیتوته نیز بهتر است برآورد گردد. تعیین هزینه مناسب برای تحقیق خود نشانگر مهارت وپختگی محقق می باشد .

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و ششم دی ۱۳۸۷ساعت 10:30  توسط محمدباقر صبور  |