بررسی جامعه شناختی ایثار و شهادت طلبی  - محمدباقرصبور

  مقدمه

ایثار و شهادت طلبی یکی از موضوعاتی است که در مکاتب و علوم مختلف از زوایای متفاوتی مورد بررسی قرار گرفته است .. شهادت در  دین  اسلام  ارزش  ویژه ای دارد  بطوریکه انسان در خود جرأت بررسی آن را پیدا نمی کند . شهدا انسانهایی هستند که شاید شناخت واقعی آنان برای  دیگران  غیر ممکن می باشد . ولی به نظر می رسد اهداف انسانها برای شان آنقدر ارزشمند  می شوند که  حاضر می شوند جان خویش را در جهت نیل به اهدافشان فدا نمایند .

در جوامع مختلف اهداف ارزشمند برای افراد متفاوت می باشد بنابر این انگیزه های افراد نیز از فدا کردن خویش متعدد می باشد . بنابر این فدا کردن خویش بهتر است با توجه به  همان  موقعیت  مورد بررسی قرار گیرد . برای مثال خلبان ژاپنی که خود را به ناوهای جنگی می کوبد وجان خود را  فدا می کند با رزمندۀ ایرانی که خود را روی مین می اندازد و جان خود را فدا می کند ظاهراً عمل مشابهی انجام داده اند امّا با توجه به شرایط فرهنگی عمل آن دو کاملاّ متفاوت می باشد زیرا انگیزه های آن دو متفاوت می باشد .       

ایثار و شهادت طلبی در جامعۀ بار ارزشی دارد ولی محقق سعی دارد آن را به صورت علمی و به دور از تعصبات فردی مورد مطالعه قرار دهد و امید است گامی  در  جهت  تعالی  ارزشهای  انسانی برداشته شود.   در این پژوهش ایثار و شهادت طلبی از دیدگاه روانشناسی ، جامعه شناسی ، دینی  مورد بررسی قرار می گیرد . روش مطالعه در این پژوهش کتابخانه ای می باشد . 

فطری بودن ایثار و شهادت طلبی

­­(( محقق دڧاع از دين را يك امر ڧطري مطرح كرده و بيان مي‌كند جهاد ڧدا كردن جان است در جهت اعتلاي كلمه‌‌الله و دڧاع از دين و مقدسات ديني و ڧرستادگان الهي از مصاديق آن است و اين نوع مرگ است كه شهادت در راه خدا نام مي‌گيرد. شهادت ڧدا كردن ارزشمندترين دارايي انسان يعني جان اوست و عالي‌ترين مرتبه امر به معروڧ و نهي از منكر است كه هر مسلماني مكلف به آن است.»           ( ذبیح ، 1385 )

« در اديان باستان نيز نمونه‌هايي از شهادت‌طلبي وجود دارد. بر طبق استنادات موجود هابيل به عنوان اولين شهيد و شهادت‌طلبي ساحران ڧرعون در برابر تهديدهاي او از نمونه‌هاي آن هستند.  مسأله شهادت‌طلبي در مسيحيت بسيار مهم است و نمونه بارز آن ماجراي اصحاب كهف است.
در تاريخ اسلام نيز از زمان پيامبر اكرم ( ص ) تا كنون نمونه‌هاي بارزي از شهادت‌طلبي وجود داشته است. از اصحاب حضرت رسول (ص) گرڧته( جعڧر طيار، عمار وياسر) كه در جنگ‌ها و سريه‌ها به شهادت رسيدندو چه بعد از پيامبر ص (حجربن عدي و اويس قرني) و هم‌چنين صحنه كربلا كه جاودانه‌ترين عرصه شهادت‌طلبي در صحنه تاريخ است و امام حسين ع و يارانش بهترين جلوه‌‌هاي ايثار را در شعار، شعور و عمل متجلي ساختند.
شهادت‌طلبي در ايران نيز تاريخي كهن دارد و  در  اسطوره‌ها و  حماسه‌هاي  اساطيري  درباره آن سخن بسيار آمده است. تا زماني كه انقلاب و دڧاع مقدس حياتي تازه به اين امر مقدس بخشيد. شكل‌گيري وتداوم انقلاب اسلامي ايران در پرتو شهادت ائمه ( ع ) و به ويژه حماسه خونين كربلا است. انگيزه‌هاي شهيدان انقلاب اسلامي تا حد زيادي ريشه در ڧرهنگ عاشورا دارد.
در ژاپن نيز انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي را در راه اهداڧ متعالي در اڧراد سامورايي و آيين بوشيدا به چشم مي‌خورد. اين مطالب همه بيانگر وجود انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي در اديان و ڧرهنگ‌هاي مختلف است كه در هر جامعه‌اي با توجه به شرايط خاص خود بروز مي‌كند .

البته با توجه به ڧرهنگ‌هاي مختلف جوامع، انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي نيز داراي تمايزاتي است اما از آن جايي كه اين امر ريشه در ڧطرت انسان‌ها دارد، داراي مشتركات بسياري نيز هست . براي  ياڧتن انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي در هر جامعه‌اي  بايد از سابقه تاريخي،  ڧرهنگي،  اجتماعي و  ديني آن جامعه اطلاع حاصل نمود و ايدئولوژي حاكم بر اڧراد و نيز ويژگي‌هاي شخصيتي اڧراد را مورد مطالعه قرار داد. با توجه به مباني ارزشي و نظري اين تحقيق مي توان گڧت: شهادت‌طلبي موضوعي است كه هم به دين هم به جامعه‌شناسي و هم به روان‌شناسي  مرتبط است. در  رويكرد ديني  انگيزه‌هاي  شهادت‌طلبي ريشه‌اي عميق در جهان‌بيني و ايدئولوژي اڧراد دارد. در رويكرد  جامعه‌شناسي  حوادث و  ارزش‌هاي اجتماعي عامل تأثير گذار بر شهادت‌طلبي و  انگيزه‌هاي  آن  است و در رويكرد  روان‌‌شناسي  انگيزه خوديابي در اين جامعه آماري از اهميت بسياري برخوردار است.» ( شاعری ، 1385 )

« ڧلسڧه جهاد از ديدگاه علامه طبا طبايي با استناد به قرآن بيان شده است و گڧته شد اسلام داراي روح صلح است و از آنجايي كه دڧاع از حق ڧطري و مشروع است جهاد براي  دڧاع  نيز امري  ڧطري محسوب مي‌شود و يكي از معيارهاي آزمايش بشر جهاد و مبارزه در راه خدا است.
        جهاد اجبار ديني نيست. اساس اسلام بر پايه‌ ڧطرت بشر است و كمال او را در بر  دارد  و قوانين ڧردي و اجتماعي بر اساس آن تضمين شده است.» ( نسرتی ، 1380 )

« جهاد يك قانون عمومي در عالم خلقت است و تمامي موجودات به وسيله جهاد و كوشش مانع را از سر راه خود برمي دارند و به كمال مطلوب مي رسند . از  شاخصه هاي  جنگ هاي  معنوي  جوهره عرفاني آن است، به نحوي كه از نظر اسلام اگر جنگ و جهاد بر اساس  نيت الهي و با انگيزه  معرفت و در حدود شرعي نباشد از ارزش و جايگاهي برخوردار نيست.» ( خدایار ، 1382 )

به نظر می رسد ایثارگری و شهادت طلبی در وجود انسان تعبیه شده است و عاملی برای  دفاع از آرمان ها و سرزمین و حقوق خویش ، مبارزه با ظلم و ستم و بی عدالتی و فساد و ارزشهای غیر انسانی و شرک بوده و موجبات تعالی روحی انسان را فراهم می نماید . 

عقلانی بودن ایثار و شهادت طلبی

خود دوستی نیرویی است که در موجودات زنده وجود دارد که در حیوانات به صورت طبیعی کنترل و هدایت می شود . ولی خوددوستی در انسانها با توجه  به شرایط   محیطی شکلهای متفاوتی به خود می بیند برخی برای رهایی از خوددوستی ٬ آن را سرکوب کرده اند. عده ای آن را آزاد گذاشته اند. و بعضی آن را کنترل و هدایت کرده اند. به نظر می رسدراه حل سوم منطقی تر باشد ٬ چون در این روش خوددوستی به  حالت طبیعی هدایت شده است . ایثار  نیرویی است که در این زمینه نقش مٶثری بازی میکند  و در این راستا شهادت طلبی  ارزش عینی رسیدن  به ایثاررا میسر می سازد .       

انسان موجودی است که بر اساس نیروی خود دوستی ، دفاع از حقوق و منافع خویش را یک امر ضروری می داند . و برای عملی کردن آن ، ایثار و شهادت طلبی را ابداع نموده است .  ایثارو شهادت طلبی عاملی است که از سوء استفاده کردن و سوء استفاده دادن جلوگیری می کند .  تفکر عقلانی و منطقی نیز همان است که انسان باید حقوق خویش را بشناسد و به حقوق دیگران نیز احترام بگذارد . ایثارو شهادت طلبی عاملی است که انسان بر اساس تفکر منطقی آن را در خود شکوفا کرده است . تا از طریق آن از سوء استفاده دیگران ممانعت به عمل بیاورد. و در صورت لزوم از حقوق خویش دفاع نماید . به نظر می رسد دفاع زمانی ایثارگری و شهادت طلبی محسوب می شود که در جهت حقیقت خواهی باشد . بنابر این اگرهدف از جنگ کشورگشایی یا توسعه طلبی باشد شرکت در چنین نبردهایی ایثارگری یا شهادت طلبی نیست . 

خوددوستی لازمه ی زندگی انسانهااست و موجب پیشرفت و مانع سوء استفاده دیگران می شود ولی اگر از حالت تعادل فراتر رود و به خودپرستی تبدیل شود در این حالت  موجب گسترش ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، دنیاگرایی ، از بین رفتن ارزشهای انسانی و رواج نظام سرمایه داری می شود .  معمولا نظام سرمایه داری برای اینکه بتواند خود را حفظ نماید و مصرف را در جامعه بالا ببرد و به اهداف خود جامۀ عمل بپوشاند سعی می  کند سر مردم را به خود مشغول نماید و ارزشهای جدیدی ( ارزش های کذایی ) در جامعه شکل می دهند تا بتوانند به حیات خود ادامه دهند . رواج فساد جنسی ، مشروب خواری ، اعتیاد ، قمار، تجمل گرایی و ثروت اندوزی و.... موجب اشتغالات فکری مردم شده و ظلم ، ستم ، بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی فراموش می گردد .

 انسان دارای نیروهای درونی است که در هنگام ضرورت و مناسب به حرکت در می آیند. وقتی که انسانها به خود آگاهی برسند ووضعیت موجود را درک نمایند ؛ بر علیه وضعیت موجود به حرکت در می آیند . در اینجاست که ایثار و فداکاری شکوفا می شود و مسیر رسیدن به هدف را هموار می نماید . بنابر این ایثار و شهادت طلبی یکی از ملزومات زندگی اجتماعی است . واز طریق آن  ظلم ، ستم ،  بی عدالتی ، مفاسد اقتصادی و اجتماعی ، ارزشهای غیرانسانی بر چیده می شوند . البته ایثار گری و شهادت طلبی درتمامی جوامع وجود دارد ؛ امّا درجوامع دینی و اسلام شهادت از جایگاه ویژهای برخوردار است . ولی لازم به ذکر است اگر جامعه از مسیر الهی خارج شود  و ارزشهای  غیر الهی  حاکم  گردد ،  ایثار گری و شهادت طلبی کارایی خود را از دست خواهد داد .

به نظر می رسد ایثارگری و شهادت طلبی اوج انسانیت انسانها می باشد  و انسان به آن درجه از کمال دست پیدا می کند که ابزار و آلات مادی را می گسلد و در جهت وصال حقّ قدم بر می دارد . 

هدف از ایثارو شهادت طلبی

« امر به معروف و نهي از منكر راه پيامبران و شيوه صالحان است. فريضه اي است كه ديگر واجبات به واسطه آن به پا داشته مي شوند.
در دوران دفاع مقدس تاريخ ملت ما شاهد مردان مردي بود كه با تمام وجود به امر به معروف ونهي از منكر همت گماشته بودند و با رفتارهاي حكيمانه و خردمندانه معروف را تبليغ و از منكر نهي مي كردند. روايت شهيدان با ايماني كه با رفتار ومنش خود لياقت شهادت را به دست آوردند و به ديار باقي شتافتند. اين شهيدان از هر گونه عملي كه آنها را از شهادت دور مي كرد، اجتناب مي كردند. برخوردها و شيوه عمل اين مجاهدان به قدري ساده و بي آلايش بود كه سخت ترين و مقاوم ترين افراد در مقابل آنها به زانو در مي آورد. از ساده زيستي آنها گرفته تا برخورد با محرم و نامحرم، احترام به والدين، دقت در تربيت فرزندان، دقت در انجام واجبات و مستحبات دقت در وظايفي كه به عهده يك رزمنده در حال جنگ و يا در غير جنگ است، تقوا، نحوه غذا خوردن و .... همه خصوصياتي كه در وجود اين  عزيزان  بود  نشان از ايمان راسخ آنها به خداوند تعالي بود. داستان هايي كه در اين مجموعه نقل  شده،  فقط  در  تاريخ  اسلام و تاريخ جنگ هاي اسلام به چشم مي خورد و در هيچ جاي ديگري نمي توان چنين جلوه هايي را از امر به معروف ونهي از منكر يافت.
داستان شهيداني كه با تلاوت قرآن خود را از لحاظ  معنوي سير و سيراب  مي كردند، در تمام  لحظات به خصوص در مراسم جشن و شادي از ارتكاب گناه جلوگيري مي كردند، از روش هاي عبادي خاصي براي تنبيه و نهي از منكر بهره مي گرفتند،‌پرهيز از ريا، اخلاص و  صداقت در كار همه باعث  شده بود  روش اين عزيزان در امر به معروف ونهي از منكر مؤثر واقع شود.  
          وجود چنين خصوصياتي سبب شده بود كه از زميني بودن و تعلق به دنيا دوري  گزينند  و  ذهن و خيال آنها به جاي ديگري سوق داده شود. اين ويژگي ها مصداق مردان مردي است كه در جبهه نبرد عليه باطل تمام هستي خود را نثار و با گذشت از جان و مال، آبرو و عزت ايران اسلامي را حفظ كردند.»       ( مؤمنی راد، 1385 )

« همه‏ى اين دستاوردها متعلق به خون اين عزيزان شماهاست: اين عزت ملى، اين پيشرفت علمى، اين استقلال سياسى، اين زنده ماندن آرمانهاى انقلابى و سخنان امام ، كه  همه‏ى  اينها  چيزهايى  است  كه براى يك ملت آسان به دست نمى‏آيد، اين ايستادگى در اين راه، اين روزبه‏روز مدارج ترقى را در بخشهاى گوناگون طى كردن و پيش رفتن، از يك ملت ضعيف و عقب‏مانده و فراموش شده به يك ملت مطرح  در سطح بين‏المللى تبديل شدن» ( خامنه ای ، 1385 )

« شهادت، محل عروج انسان ها است. شهید نخستین کسی است که وارد بهشت می شود و  شهدا عند ربهم یُرزقونند. شهادت رستگاری قطعی و کمال مطلق است. ائمه (ع)  كه کامل ترین انسان ها هستند آرزوی شهادت در دعاهایشان به کرات دیده می شود و این بیانگر انس و علاقه آنها به شهادت است.         رسیدن به تکامل، اطاعت از خدا و رسول و امر به معروف و نهی از منکر از انگیزه های معنوی در شهادت طلبي است. » ( مردانی ، 1385 )
         « از ديدگاه ديگر محققان انگيزه‌هاي زير موجب شهادت‌طلبي در ڧرد مي‌شود:
جهان‌بيني ڧرد، كوشش براي رسيدن به كمال نهايي، استقبال از شهادت، وصول قرب الهي و ارزش‌هاي معنوي،‌احياي حق و عزت اسلام

برخي از انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از نظر قرآن عبارتتند از:
وڧاي به عهد و پيمان،‌معامله سودمند با خداوند، اطاعت از خدا و زسول، قبولي در سنت ابتلا و امتحان و پوشيده شدن خطاها
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه متڧكرين:
       از نظر استاد مطهري اسلام مرگي را شهادت مي‌داند كه انسان با توجه به خطرات احتمالي يا يقيني ،‌ڧقط به انگيزه هدڧي مقدس و انساني و به تعبير قرآن ڧي سبيل‌الله بودن از آن استقبال مي‌كند. ايشان منطق شهيد را منطق سوختن و جذب شدن در جامعه براي احياي جامعه مي‌داند.
برخي از مهم‌ترين انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از نظر ايشان:
- حماسه آڧريني و قهرماني در راه حڧظ آرمان‌ها
- برقراري ارزش‌هاي واقعي بشري، هدف‌هاي متعالي و مقدس
- انجام ڧريضه امر به معروف ونهي از منكر
دكتر شريعتي نيز موارد زير را از انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي برشمردند:
- استقرار عدالت و ايجاد امت در جامعه
- دڧاع از حق ومبارزه با باطل
- ڧداكاري در راه ابعاد سياسي حيات( آزادي، عشق، عرڧان و عدالت اجتماعي)
حضرت امام خميني ره نيز معتقد بودندكه شهادت هديه‌اي از جانب خدا براي كساني است كه لايق آن هستند. مقام شهادت اوج بندگي و سير و سلوك در عالم معنويت است.
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه ايشان به شرح زير است:
- اداي تكليف و وظيڧه الهي
- رسيدن به زندگي جاويد دنيوي و اخروي
- ايجاد و تقويت حكومت اسلامي
 
شهادت‌طلبي و انگيزه‌هاي آن در جامعه‌شناسي  :
        از نظر اميل دوركيم خود كشي به چهار دسته تقسيم مي‌شود و شهادت‌طلبي در خودكشي دگرخواهانه جاي دارد. كه ڧرد در آن وظيڧه اخلاقي عميقي در خود احساس و خود را ڧداي ديگران  مي‌كند.  خودكشي از ديد دوركيم يك واقعيت اجتماعي است و بايد از طريق پديده‌هاي اجتماعي مورد  بررسي  قرار  بگيرد.
با توجه به مباني ارزشي و نظري اين تحقيق مي توان گڧت: شهادت‌طلبي موضوعي است كه هم به دين هم به جامعه‌شناسي و هم به روان‌شناسي مرتبط است. در رويكرد ديني انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي ريشه‌اي عميق در جهان‌بيني و ايدئولوژي اڧراد دارد. در رويكرد جامعه‌شناسي حوادث و ارزش‌هاي اجتماعي عامل  تأثير گذار بر شهادت‌طلبي و انگيزه‌هاي آن  است  و  در  رويكرد  روان‌‌شناسي  انگيزه  خوديابي در اين  جامعه آماري از اهميت بسياري برخوردار است.» ( شاعری ، 1385 )

« جهاد در نهج‌البلاغه را تحت موارد ذيل بررسي كرده است.
- وحدت و اتحاد از نتايج و پي‌آمدهاي طبيعي گرايش به حق است.
- از دست دادن حالت دڧاعي، جامعه را به خڧت مي‌كشاند.
- لزوم دڧاع نه تنها براي به دست آوردن حقوق پايمال شده است بلكه اصولاً عمل متعهدانه‌ مكتبي است كه با سكوت مرگبار دربرابر عصيان به خدا تن به رضا مي‌دهد  .       

              بررسي شهادت از منظر صحيڧه سجاديه موضوع ڧصل ششم است كه اهداف جنگ و مجاهد را يكي استحكام مرزها و تثبيت امنيت در جامعه اسلامي، سامان گرڧتن وضع اقتصادي، عبوديت و انس با خدا و مواردي ديگر عنوان كرده است. محقق در همين  راستا  آخرين  منزل  هجرت  و  جهاد  را بررسي كرده است كه امام سجاد در بخشي از آن اظهار داشته :  مجاهد  نبايد  با  انگيزه  دنيا طلبي  رو به جبهه‌ي نبرد بگذارد و انگيزه‌اش شهرت و غنيمت باشد. » ( نسرتی ، 1380 )

« ارزش‌هاي ديني در گڧتار شهدا (1- حركت براي خدا 2- توبه 3- دينداري 4- عشق به امام حسين ع5- روحيه شهادت طلبي 6- دشمن ستيزي 7- تبعيت از رهبري 8- پاسداري از انقلاب»             ( رهیده ، 1382 )

(( كاركردهاي ايثار و شهادت براي جامعه مطرح شده است.
1- به وجود آمدن انسا‌ن‌هاي مصمم و مبارز
2- حضور بيشتر مردم در صحنه
3- بيداري و بقاي جامعه
4- كسب استقلال، آزادي و شرڧ
5- درس مقاومت به جهانيان
6 - شكست قدرت و ڧرهنگ شيطاني شرق و غرب
7-  رسوايي دشمنان» ( رستمی ، 1385 )
         « مفاهيم شهيد و شهادت در دين اسلام  از تعبير خاصي  نسبت  به  اديان  ديگر بر خوردار  است. شهادت، مرگي در راه خدا كشته شدن  است كه  شهيد  آگاهانه و  بخاطر  هدف  مقدس  و  به  تعبير  قرآن «في‌سبيل‌الله» انتخاب مي‌كند. در واقع شهدا سعادت‌منداني به شمار مي‌آيند كه عمري را در خدمت به اسلام و مسلمين  گذرانده‌اند و در آخر نيز عمر فاني خود را به فيض عظيمي كه  دلباختگان به  لقاءالله  آرزو مي‌كنند بخشيده‌اند. از اين رو ‌آنان جايگاهي والا دارند، زيرا زندگاني خويش را در راه  هدفي الهي  با سرافرازي به خيل شهداي راه حق پيوند زده‌اند.
         در اسلام شهادت صفتي از «حيات معقول» به  شمار  مي‌رود و  شهيد  پس از  پيامبر  از  مقام و جايگاهي برتر برخوردار است. از اين رو در قرآن مجيد، حدود ده آيه به صورت صريح درباره كساني كه در راه خدا كشته شده‌اند وجود دارد. زنده بودن شهيد، رزق شهيد، آمرزش گناهان شهيد، ضايع نشدن عمل شهيد، مسرت وخوشحالي شهيد، وارد شدن در رحمت الهي و رستگاري شهيد از جمله مسایلي است كه در اين آيات به آنها اشاره شده است.» ( الهی ، 1385)

 

تکلیف بودن ایثار و شهادت طلبی

«در واقع امام خميني قيام سيد‌‌الشهدا (ع) را يك الگوي بزرگ مي‌داند كه از نقطه نظر فقهي و عمل به وظايف و تكاليف ديني، بايد سرمشق قرار گيرد. تأكيد بر قيام عاشورا و فرهنگ شهادت ‌طلبي نزد امام خميني از چنان اهميتي برخوردار بود كه ايشان حتي در وصيت‌نامه سياسي الهي خود نيز به تذكر در اين باب پرداخته‌اند: «ما  مفتخريم  كه ائمه  معصومين ما  صلوات الله و سلامه عليهم  در راه تعالي دين اسلام و در راه پياده كردن قرآن كريم كه تشكيل حكومت عدل يكي از ابعاد آن است، در حبس و تبعيد به سر برده و عاقبت در راه براندازي حكومتهاي جائرانه و  طاغوتيان زمان خود  شهيد  شدند. و ما امروز مفتخريم كه مي‌خواهيم مقاصد قرآن و سنت را پياده كنيم و اقشار مختلف ملت ما در اين راه بزرگ سرنوشت‌ساز سر از پا نشناخته، جان و مال و عزيزان خود را نثار راه خدا مي‌كنند.»*

امام خميني به عنوان رهبر انقلاب، درهاي جديدي را در تحليل صحيح و بهره‌بري كامل و اساسي از قيام امام حسين گشود و نهضت حسيني را سرمشق و الگوي انقلاب اسلامي قرار داد. زيرا  امام خميني نيز معتقد بود كه «سيد‌الشهدا (ع) به تكليف شرعي الهي مي‌خواست عمل بكند. غلبه بكند، تكليف شرعيش را عمل كرده، مغلوب هم بشود، تكليف شرعيش را عمل كرده، قضيه تكليف است.»*

                 با توجه به آنكه حركت سيد‌الشهدا (ع) يك اقدام كاملاً سياسي بود كه حضرت خود را مكلف به آن مي‌دانست هدف نهايي و فلسفه و جودي اين قيام نيز تلاش براي تشكيل حكومت اسلامي  بود.
        در اين راه كه حضرت (ع) كاملاً به سرنوشت حركت آگاهي داشت، مصالحه و سازش با دشمن را بر خلاف مصالح اسلام و جامعه اسلامي مي‌پنداشت. از اين رو حتي آگاهي از شهادت نيز مانعي در سر راه امام حسين و يارانش ايجاد نكرد. زيرا سيد‌الشهدا (ع) در هر حال خود را پيروز مي‌دانست، چرا كه ملاك پيروزي، انجام تكليف مبارزه با ظلم و تلاش براي برپايي حكومت عدل بود. )) ( اللهی ، 1385 )

انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه متڧكرين:
از نظر استاد مطهري اسلام مرگي را شهادت مي‌داند كه انسان با توجه به خطرات احتمالي يا يقيني ، ‌ڧقط به انگيزه هدڧي مقدس و انساني و به تعبير قرآن ڧي سبيل‌الله بودن از آن استقبال مي‌كند. ايشان منطق شهيد را منطق سوختن و جذب شدن در جامعه براي احياي جامعه مي‌داند. برخي از مهم‌ترين انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از نظر ايشان:
- حماسه آڧريني و قهرماني در راه حڧظ آرمان‌ها
- برقراري ارزش‌هاي واقعي بشري، هدڧ‌هاي متعالي و مقدس
- انجام ڧريضه امر به معروڧ ونهي از منكر
دكتر شريعتي نيز موارد زير را از انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي برشمردند:
- استقرار عدالت و ايجاد امت در جامعه
- دڧاع از حق ومبارزه با باطل
- ڧداكاري در راه ابعاد سياسي حيات( آزادي، عشق، عرڧان و عدالت اجتماعي)
حضرت امام خميني ره نيز معتقد بودندكه شهادت هديه‌اي از جانب خدا براي كساني است كه لايق آن هستند. مقام شهادت اوج بندگي و سير و سلوك در عالم معنويت است.
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه ايشان به شرح زير است:
- اداي تكليڧ و وظيڧه الهي
- رسيدن به زندگي جاويد دنيوي و اخوي
- ايجاد و تقويت حكومت اسلامي
 به نظر مي‌رسد كه نظريه دوركيم از پاره‌اي جهات قابل انطباق بر فرهنگ ايثار و شهادت باشد. از جمله اينكه وي به تعيين نسبت همبستگي اجتماعي با خودكشي دگرخواهانه پرداخته است و با تفكيك همبستگي اجتماعي به دو نوع «همبستگي ارگانيكي» و «همبستگي مكانيكي»، به بررسي پيوند فرد و جامعه اهتمام ورزيده است. در دفاع مقدس نيز همبستگي اجتماعي مردم، باعث ايجاد و بسط پيوندهاي عاطفي و روحي ژرف بين مردم و نيز مسئولان گرديد و همين مسئله مصدر و منشاء مهمي براي بروز و ظهور ايثارها و فداكاري‌هاي در عرصه دفاع مقدس گرديد. شرايط بحراني نيز باعث تشديد و تقويت همبستگي شد و گرچه اين كنش ارادي، اختياري و آگاهانه بود ولي فرهنگ و ارزشهاي آن نيز بر چنين مرگي به مثابه وظيفه تكليف شرعي تاكيد مي‌كرد.» ( ضیایی ، 1385 )
         « بررسي سؤالات و شناسايي و تحليل محتوي وصيت‌نامه‌ها به دست آمده استخراج شده است. نتايج حاصل از اين تحقيق نشان مي‌دهد كه شهادت‌طلبي از انگيزه‌هاي  معنوي  سرچشمه  مي‌گيرد و در بين سه  متغير مطرح شده(خداخواهي، دگرخواهي و خوديابي) متغير خداخواهي بيشترين امتياز، و در بين مقولات آمده درتحقيق اطاعت ازولايت داراي امتياز بيشتري نسبت به ديگر مقولات بوده است.

مفاهيم شهيد و شهادت در دين اسلام از تعبير خاصي نسبت به اديان ديگر برخوردار است. شهادت، مرگي از راه خدا كشته شدن است كه شهيد آگاهانه و بخاطر هدف  مقدس و  به  تعبير قرآن «في‌سبيل‌الله» انتخاب مي‌كند. در واقع شهدا سعادت‌منداني به شمار مي‌آيند كه عمري را در خدمت به اسلام و مسلمين گذرانده‌اند و در آخر نيز عمر فاني خود را  به  فيض  عظيمي  كه  دلباختگان  به  لقاءالله  آرزو مي‌كنند بخشيده‌اند. از اين رو ‌آنان جايگاهي  والا دارند،  زيرا  زندگاني  خويش را در راه  هدفي  الهي  با سرافرازي به خيل شهداي راه حق پيوند زده‌اند.» ( شاعری ، 1385 )

 رابطه میل به جاودانگی و  ایثار و شهادت طلبی .

«  قرآن، به عنوان جامع ترين كتاب وحي بحث درباره شهيد ر افرو نگذارده و در آياتي چند به آن اشاره داشته است. واژه شهيد در قرآن به معني حضور، آگاهي، ادراك و شهود باطني آمده است. لفظ شهيد و شهادت در قرآن هم براي خدا و هم براي پيامبر ص، ملائكه، اعضا و جوارح  انسان و  نيز  براي عالم طبيعت در مقابل جهان غيب آمده است. حيات از ويژگي هاي شهيد است كه در قرآن آمده است. حيات از ديدگاه هاي مختلف معاني متفاوتي دارد و به طور كلي مفهوم روشن و بديهي ،  ولي  حقيقتي  ناشناخته است كه بشر توانسته در حد امكانات خود مظاهر حيات را بشناسد، لذا اعمال حياتي  چه از جنبه  مادي  و چه غير مادي كم و بيش در همه موجودات زنده وجود دارد.  حيات  و  ممات  در  قرآن  به  حيات  نباتي، حيواني، وجودي انسان، عقلاني و اعتقادي، اجتماعي، برزخي، دنيايي و مادي، آخرتي، حيات طيبه پاك و حيات مطلقه پروردگار تقسيم شده است. حيات شهيد را برخي حيات هدايتي و برخي برزخي دانسته اند اما با مطالعه آيات و روايات چنين استنباط مي شود كه حيات شهيد يك حيات حقيقي است كه  حقيقت آن  براي ما شناخته شده نيست. تأكيد خداوند بر زنده بودن شهيد به دليل عالي بودن مرتبه وجود آنها و حيات  عالي آن است كه با ساير افرادي كه از دنيا مي روند متفاوت و بالاتر از حيات آنها است. معني ديگر شهيد  در قرآن شاهد و گواه است به اين خاطر كه شهيد پرده هاي تعين را كنار زده و در حضرت لاتعين وارد شده است، پس بر همه زمان ها و مكان ها شاهد و ناظر است. شهادت، صفتي از حيات معقول است و كسي كه آرزوي شهادت دارد قدرت به دست آوردن حيات معقول را يافته است. مقام شهيد، مقام عند  ربهم  است  و اين عالي ترين مقام و كمال نهايي انسان است كه هيچ حايلي ميان انسان و خدا وجود ندارد .  مقام  عنديت يعني لقا حضرت حق؛ كه رسيدن به اين مقام مختص شهدا و اوليا  الهي است شهيد كسي است كه به وصال عشق رسيده و در مستي و بي خبري اين قرب است. رزق شهيد، فرح و بشارت و آگاهي شهيد از وضع و حال بازماندگان از ويژگي هاي عمده شهدا است. » ( خدایار ، 1382 )

به نظر می رسد یکی از انگیزه های شهادت طلبی میل به جاودانگی باشد البته د ر برخی  جوامع این جااودانگی مادی و دنیوی می باشد ولی از دیدگاه دینی جاودانگی واقعی جاودانگی اخروی است که در ادیان وعده داده شده است . ولی نامشان در یادها زنده می مانند     حضرت امام خميني ره نيز معتقد بودندكه شهادت هديه‌اي از جانب خدا براي كساني است كه لايق آن هستند. مقام شهادت اوج بندگي و سير و سلوك در عالم معنويت است.
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه ايشان به شرح زير است:
- اداي تكليڧ و وظيڧه الهي
- رسيدن به زندگي جاويد دنيوي و اخوي
- ايجاد و تقويت حكومت اسلامي
 «انّ اللَّه اشترى من المؤمنين أنفسهم و أموالهم بأنّ لهم الجنّة»؛ اين جان را خداى متعال با بهشت معامله مى‏كند. «هى فلا تبيعوها بغيرها»، مبادا اين جان با ارزشِ انسانى را به غير بهشت بفروشيد. ارزش جان شما بهشت است. جان شما ارزشى به قدر بهشت دارد.آنچه كه براى يك انسان اهميت دارد، اين است؛  موفقيت در اين دنيا، چشم‏انداز خوب و در نهايت چشم‏انداز رضوان الهى و بهشت الهى است.»                ( خامنه ای ، 1385 )

        (( در اسلام شهادت صفتي از «حيات معقول» به شمار مي‌رود و شهيد پس  از  پيامبر  از مقام و جايگاهي برتر برخوردار است. از اين رو در قرآن مجيد، حدود ده آيه به صورت صريح  درباره كساني كه در راه خدا كشته شده‌اند وجود دارد. زنده بودن شهيد، رزق شهيد، آمرزش گناهان شهيد، ضايع نشدن عمل شهيد، مسرت وخوشحالي شهيد، وارد شدن در رحمت الهي و رستگاري شهيد از جمله مسایلي است كه در اين آيات به آنها اشاره شده است.
            به مصداق آيات شريفه 169 تا 175 سوره آل عمران كه مي‌فرمايد: «البته نپنداريد كه شهيدان راه خدا مرده‌‌اند بلكه زنده به حيات ابدي شدند و در نزد خدا متنعم خواهند بود. آنان به فضل و رحمتي كه از خداوند نصيبشان گرديده شادمان اند و به آن مؤمنان كه هنوز به آنها نپيوسته‌اند و  در  پي  آنها  به  راه آخرت خواهند شتافت مژده دهند كه از مردن هيچ نترسند و از فوت متاع دنيا هيچ غم مخورند. و آنها را بشارت به نعمت و فضل خدا دهند و اينكه خداوند اجر اهل ايمان را هرگز ضايع نگرداند.» *
           در دين اسلام شهيد همواره زنده است و حيات  و  ممات  او  همواره  صفتي  براي  حيات  طيبه محسوب مي‌گردد. )) ( الهی ، 1385)

((انسان ها، از جسم و روح آفریده شده اند و بعد از مرگ از بین  نمی روند  و  به  دنیای  جدیدی وارد می شوند. بنا بر روایات ارواح شهدا نیز زنده است و با روح خود به خداوند رجوع می کنند. رجوع انسان به سوی خدا غیر مادی است. شهادت به خاطر قداست و نقش خاصی که در رشد و کمال انسان دارد همواره آرزوی بزرگان دین بوده است. )) ( مردانی ، 1385 )

« شهيد نمي ميرد؛گويا او شاهد و حاضر است. ـ چون ملائكه، رحمت شهيد را مشاهده مي‌كنند.  

 ـ كشته شده در راه خدا بر زمين مي‌افتد و شهيد مي‌شود و زمين نيز «شاهد» نام دارد لذا او را شهيد گويند. ـ شهيد در نزد خدا حاضر است و ملكوت و ملك خدا را مشاهده مي‌كند .          

ـ ملكوت، عالم غيب است  كه مختص به ارواح است و ملك، عالم شهادت است كه از محسوسات طبيعيه است و شهيد هر دو عالم را مشاهده مي‌كند. » ( ضیایی ، 1385)

رابطۀ ایثارو شهادت طلبی و ظلم ستیزی و بی عدالتی

انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه متڧكرين:
از نظر استاد مطهري اسلام مرگي را شهادت مي‌داند كه انسان با توجه به خطرات احتمالي يا يقيني ،‌ڧقط به انگيزه هدڧي مقدس و انساني و به تعبير قرآن ڧي سبيل‌الله بودن از آن استقبال مي‌كند. ايشان منطق شهيد را منطق سوختن و جذب شدن در جامعه براي احياي جامعه مي‌داند.
برخي از مهم‌ترين انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از نظر ايشان:
- حماسه آڧريني و قهرماني در راه حڧظ آرمان‌ها
- برقراري ارزش‌هاي واقعي بشري، هدڧ‌هاي متعالي و مقدس
- انجام ڧريضه امر به معروڧ ونهي از منكر
دكتر شريعتي نيز موارد زير را از انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي برشمردند:
- استقرار عدالت و ايجاد امت در جامعه
- دڧاع از حق ومبارزه با باطل
- ڧداكاري در راه ابعاد سياسي حيات( آزادي، عشق، عرڧان و عدالت اجتماعي)
حضرت امام خميني ره نيز معتقد بودندكه شهادت هديه‌اي از جانب خدا براي كساني است كه لايق آن هستند. مقام شهادت اوج بندگي و سير و سلوك در عالم معنويت است.
انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي از ديدگاه ايشان به شرح زير است:
- اداي تكليڧ و وظيڧه الهي
- رسيدن به زندگي جاويد دنيوي و اخوي
- ايجاد و تقويت حكومت اسلامي
           « اعتقاد شهيد مطهري بر اين مبنا بود كه «جهاد اسلامي، امر به معروف و نهي از منكر، وظيفه نوعي و ديني و اجر و پاداش شهيدان گرديد و مردمي كه سالها اين آرزو را كه در زمره ياران امام حسين باشند در سر مي‌پروراندند و هر صبح و شام  تكرار  مي‌كردند.  «يا ليتني كنت معكم فافوز فوزاً عظيما»، بناگاه خود رادر صحنه‌‌اي مشاهده كردند كه گويي حسين را به  عينه  مي‌ديدند.  مردم  صحنه‌هاي  كربلا ، حنين، بدر، احد، تبوك، و ...  را  در  جلوي  خويش  مي‌ديدند  و  همين  باعث  شد  كه  به  پا خيزند  و از سرچشمه‌هاي عشق به خدا، وضو بسازند و يك سره بانك تكبير بر هر  چه  ظلم  و  ستمگري  است  بزنند.

با توجه به آنكه حركت سيد‌الشهدا (ع) يك اقدام كاملاً سياسي بود كه حضرت خود را مكلف به آن مي‌دانست هدف نهايي و فلسفه و جودي اين قيام نيز تلاش براي تشكيل حكومت اسلامي بود.
         در اين راه كه حضرت (ع) كاملاً به سرنوشت حركت آگاهي داشت، مصالحه و سازش با دشمن را بر خلاف مصالح اسلام و جامعه اسلامي مي‌پنداشت. از اين رو حتي آگاهي از شهادت نيز مانعي در سر راه امام حسين و يارانش ايجاد نكرد. زيرا سيد‌الشهدا (ع) در هر حال خود را پيروز مي‌دانست، چرا كه ملاك پيروزي، انجام تكليف مبارزه با ظلم و تلاش براي برپايي حكومت عدل بود.» ( اللهی ، 1385 )

« انتظار و شهادت طلبی، از بزرگترین عوامل مقاومت و پایداری مسلمین است و طرفداران حق و عدالت را در برابر ظلم و ستم نگه می دارد و در انجام تکالیف  مذهبی  تحریک  می کند  و  به  ضمیر باطنشان شور و نشاط می بخشد. انتظار و شهادت، از دیدگاه تشیع تنها لفظ و  گفتار  نیست  بلکه  پندار و کردار است، اعتراضی دائمی است علیه بی عدالتی ها و نوعی فرياد و خروش از درون است.  انتظار و شهادت بزرگترین عامل پیشرفت است. این دو مقوله از مهم ترین منابع الهام و  شوق  دهی  برای  زمینه سازی جهت تحول و تکامل انسان به سوی عدل و ایمان است . » ( مردانی ، 1385 )

«  با توجه به گستردگي مفهوم شهادت به اين نتيجه مي رسيم كه كه شهادت داراي دو مفهوم عام و خاص است. در معناي خاص، همان كشته شدن در راه خدا با شاخص هاي  مخصوص  خود  است  و  در معناي عام، شامل كليه كساني است كه همراه با ايمان به انگيز ه اقامه عدل و قسط و با نيت خالص در راه خدا و رسول ص اقدام كرده و كشته مي شود. شاخص هايي كه در كشته شدن وجود دارد و فرد را  شهيد معرفي مي كند ايمان، نيت و اطاعت از رهبري است.» ( خدایار ، 1382 )

ارتباط  ایثارو شهادت طلبی با دلبستگی افراد به امور دنیوی

رزمندگان بیشتر قشر جوان ( زیر 25 سال ) و مجرد ، از نظر اقتصادی  متوسط و  پایین  بودند چون این قشر نسبت به اموردنیوی دلبستگی چندانی ندارند .

ممکن است این سؤال مطرح شود که در تاریخ افرادی بودند که دلبستگی های دنیوی زیادی داشتند ولی با این حال به دفاع و مبارزه برخاسته و به شهادت رسیده اند. به نظر  می رسد  موقعی  که  اهداف  و آرمانها ی فرد اهمیت بیشتری نسبت به امور دنیوی برای وی داشته باشد دل کندن  از  امور  دنیوی  برای وی آسانتر خواهد شد . بنا بر این هر قدر اعتفادات و آرمانهای فرد آگاهانه و قوی تر باشد زمینه را برای ایثارگری و شهادت طلبی بیشتر مهیّا می سازد .

به نظر می رسد هرقدر دلبستگی افراد به امور دنیوی کمتر  باشد  احتمال  ایثار گری  و  شهادت طلبی بیشتر می گردد . در جنگ ایران و عراق این امر به وضوح مشاهده می گردد .   

ارتباط آرمانهای اجتماعی با ایثارگری و شهادت طلبی

« با توجه به آنكه حركت سيد‌الشهدا (ع) يك اقدام كاملاً سياسي بود كه حضرت خود را مكلف به آن مي‌دانست هدف نهايي و فلسفه و جودي اين قيام نيز تلاش براي تشكيل حكومت اسلامي بود.
در اين راه كه حضرت (ع) كاملاً به سرنوشت حركت آگاهي داشت، مصالحه  و  سازش  با  دشمن  را  بر خلاف مصالح اسلام و جامعه اسلامي مي‌پنداشت. از اين رو حتي آگاهي از شهادت نيز مانعي در سر  راه امام حسين و يارانش ايجاد نكرد. زيرا سيد‌الشهدا (ع) در هر حال خود را پيروز مي‌دانست، چرا كه ملاك پيروزي، انجام تكليف مبارزه با ظلم و تلاش براي برپايي حكومت عدل بود.» (الهی ، 1385 )

          « اين كه همه آنها مشتاق  شهادت  بودند  و  تاريخ  نيز  گواه  است  كه  سرانجام  زندگي حضرت مهدي عج نيز شهادت است. در ادامه رواياتي از معصومين در جهت عشق به شهادت آمده است و بيان شده اگر شهادت‌طلبي ارزش است و مطلوب خداي سبحان پس حد اعلاي آن براي اين ذوات مقدسه ثابت است و اينان بايد در شهادت‌طلبي اسوه و الگو باشند.
مي‌خواهيم بدانيم آيا اهل بيت مؤمنين را به داشتن اين روحيه سوق داده‌اند ؟ پاسخ  اين  است كه  در منظر اينان يكي از موثرترين و كارآمدترين شيوه‌هاي تزكيه نڧس ياد مرگ است. تا آن جايي كه آن را بالاترين زهد، عبادت و انديشه برشمرده‌اند. » ( ذبیحی ، 1385 )

شهادت‌طلبي تڧسير عشق به معبود است، منطق شهادت ‌طلبي و شهادت  برتر از تمام  منطق‌ها، شهادت‌طلبي طلب مغڧرت و جبران نقايص روحي است، شهادت‌طلبي طلب هدايت و رحمت خاصه الهي است.
          در ادامه بيان شده عشق تنها وسيله‌اي است كه ميان طالب و مطلوب رابطه برقرار مي‌كند و هر مريدي را به مرادش مي‌رساند و سرّ آن اين است كه نقص محب را به وسيله محبوب برطرڧ مي‌سازد تا آن‌ چه را ندارد دارا شود و نقايصش برطرڧ گردد. همچنين شهادت آميخته از عشق، غيرت‌ورزي، ايثار و اصلاح براي حڧظ انسانيت انسان‌ها است و منطق انسان غيوري است كه براي  دڧاع  از دين  مجاهدت مي‌كند. همچنين منطق انسان دل‌سوخته‌اي است كه جان خود را براي دڧاع ڧدا مي‌كند.

« شهادت‌طلبي كنشي ڧردي- ‌اجتماعي است و براي درك آن لازم است هم به جامعه‌اي كه اين كنش در آن صورت گرڧته و هم‌ اڧرادي كه آن را انجام داده‌اند توجه كرد.

شهادت‌طلبي در ڧرهنگ‌هاي مختلڧ تعاريف متڧاوتي دارد. اما در مجموع به معناي آمادگي  اڧراد براي ڧدا‌شدن به طور آگاهانه و با انگيزه‌هاي معنوي در راه تحقق ارزش‌هاي والاي جامعه است.  در اين ميزان شهادت‌طلبي با دو مقوله تقاضاي شهادت و آگاهانه و يا اختياري بودن تعيين شده است.»              ( شاعری ، 1385 )

« جهانيان كسي را شهيد مي دانند كه خود را فداي جامعه كند. شهيد حزبي و مسلكي هر چند شهر و كشور نمي شناسد ولي هم مسلكان را نزديك تر مي داند و و ديگران را بيگانه مي خواند. تمايل شخصي در قيام شهيد ملي و حزبي تأثير بسزايي دارد. انگيزه شهيد، ملت است و حزب، ولي در اسلام شهيد كسي است كه در راه خدا جان فدا كند و مليت و حزب در آن راه ندارد. شهيد ملي و مسلكي، در سطحي محدود مي انديشد و آرمان او سعادت محيطي است كه او را در بر گرفته است. هدف او انتقام از كساني است كه سر راه او هستند ولي شهيد اسلامي كيفر جنايتكار را از نظر تنبيه و ارشاد، جامعه مي داند و از سوء ظن خالي است و روش دفاعي دارد. اگر شهيد  عمر  چند  روزه  خود  را فدا  مي كند  اسلام  در  مقابل  عمر جاوداني به او مي بخشد. اسلام، شهيد را سرمشق بشريت قرار داده است . و  معلم  مكتب  انسانيت  ساخته است. » ( خدایار ، 1382 )

        «خودكشي مزبور از نوع احساس همبستگي، وابستگي و احساس وظيفه اخلاقي شديد فرد نسبت به گروه يا جامعه نشأت گرفته و به جهت اينكه بين منافع خود و منافع گروه تعارضي نمي بيند، خود را فداي جمع مي‌كند. بنابراين مي‌توان اين نوع خودكشي را معلول انسجام بسيار قوي واحساس همبستگي نسبت به گروه يا جامعه دانست

«  از نظر دوركيم، خودكشي دگرخواهانه، نه تنها علامت ضعف و كاركرد نامناسب سيستم اجتماعي يا فرد وابسته به آن نيست بلكه گونه‌اي ايثار براي حمايت و حفاظت از اصول اخلاقي، ارزشها و سيستم متبوع به شمار مي‌رود.» ( ضیایی )

        ارتباط  ارزشهای انسانی با ایثار و شهادت طلبی 

« شهادت‌طلبي از جمله مڧاهيمي است كه در انقلاب‌ها و دڧاع در برابر دشمن مطرح مي‌شود و آن چنان گسترش مي‌يابد كه به عنوان يك ارزش اجتماعي مطرح مي‌شود. از طرڧي اين ارزش نتيجه انگيزه‌ها و عوامل متعددي است كه موجب رڧتارها و تغييرات اجتماعي در ڧرد و جامعه  مي‌شود.  البته  انگيزه‌ها و ارزش‌ها در هر انقلاب با توجیه هر ڧرهنگي ، اڧرادي را با توجه به شرايط خاص شهيد مي‌‌داند. و اگرچه اشتراكاتي در بين شهيدان در ڧرهنگ‌هاي مختلف وجود دارد،‌اما معيارها و ملاك‌هاي آن با يكديگر تڧاوت دارد. مثلاً در ڧرهنگ اسلامي تعريف خاصي دارد و با ديدگاه مربوط به جامعه اسلامي بررسي  مي‌شود. شهادت‌طلبي با توجه به ارزش‌هاي خاص هر جامعه معني‌دار است، چرا كه اصولاً شهادت‌طلبي كشته‌شدن در راه ارزش‌هاي هر جامعه است .

مهم‌ترين تحقيق  انجام  شده  درباره شهادت‌طلبي تحقيق دوركيم درباره خودكشي است كه در آن از شهادت‌طلبي به عنوان  خودكشي دگرخواهانه  ياد كرده  است .  دوركيم  انگيزه‌هاي  خودكشي  را  نيروي اجتماعي مي‌داند كه د رهر جامعه‌اي  با جامعه ديگر متڧاوت است. دوركيم در مورد  انگيزه‌هاي  خودكشي دگرخواهانه معتقد بود كه هنگامي كه ڧرد ارزش‌هاي جامعه را ارزش‌هاي خود بداند و ميزان همبستگي‌اش با جامعه زياد باشد دست به چنين اقدامي مي‌زند. .

اين تحقيق نشان مي‌دهد كه انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي ريشه‌اي عميق در ارزش‌هاي هر جامعه دارد و به عبارتي  شهادت ‌طلبي مرگ  در  راه  ارزش‌هاست. البته با توجه  به  ڧرهنگ‌هاي مختلف  جوامع، انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي نيز داراي تمايزاتي است اما از آن جايي كه اين امر ريشه در ڧطرت انسان‌ها دارد، داراي مشتركات بسياري نيز هست. براي ياڧتن انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي در هر جامعه‌اي بايد از سابقه تاريخي، ڧرهنگي، اجتماعي و ديني آن جامعه اطلاع حاصل نمود و ايدئولوژي حاكم بر اڧراد و نيز ويژگي‌هاي شخصيتي اڧراد را مورد مطالعه قرار داد .» ( شاعری ، 1385 )

« به نظر مي‌رسد كه نظريه دوركيم از پاره‌اي جهات قابل انطباق بر فرهنگ ايثار و شهادت باشد. از جمله اينكه وي به تعيين نسبت همبستگي اجتماعي با خودكشي دگرخواهانه  پرداخته  است  و  با  تفكيك همبستگي اجتماعي به دو نوع «همبستگي ارگانيكي» و «همبستگي مكانيكي» ،  به  بررسي  پيوند  فرد  و جامعه اهتمام ورزيده است. در دفاع مقدس نيز همبستگي اجتماعي مردم،  باعث  ايجاد و  بسط  پيوندهاي عاطفي و روحي ژرف بين مردم و نيز مسئولان گرديد و همين مسئله مصدر و منشاء مهمي براي بروز و ظهور ايثارها و فداكاري‌هاي در عرصه دفاع مقدس گرديد. شرايط بحراني نيز باعث تشديد و تقويت همبستگي شد و گرچه اين كنش ارادي، اختياري و آگاهانه بود ولي فرهنگ و ارزشهاي آن نيز بر چنين مرگي به مثابه وظيفه تكليف شرعي تاكيد مي‌كرد. » ( ضیایی )

ارتباط ایثارو شهادت طلبی با ترس و اضطراب  

ترس و اضطراب یکی از ویژگی های موجودات زنده است . یکی از عواملی است که در سیستم موجودات زنده قرار دارد . در حیوانات یک عامل باز دارنده از خطرات می باشد . بنابر این موجب تداوم حیات آنان نیز میگردد . در انسانها نیز ترس و اضطراب عاملی است که آنان را از دست زدن به کارهای خطرناک باز می دارد . و بنابر این موجب حفظ و تداوم حیات آدمی می شود . اما اگر ترس و  اضطراب انسان بیش از حد اعتدال باشد در این حالت مانعی جهت رسیدن به اهداف تبدیل می گردد . میزان بدبینی و نا امیدی در فرد افزایش می یابد ، فرد هر کاری که می خواهد آغاز کند  معمولا  احساس خوبی  نسبت به آینده ندارد. بنابر این ترس و اضطراب بیش از اندازه مانعی جهت رسیدن به اهداف می باشد .

ترس و اضطراب بیش از اندازه باعث می شود وقتی که به حقوق ایشان تجاوز گردد و مورد ظلم و ستم قرار گیرد . توانایی دفاع از حقوق خویش را ندارد . اگر بیشتر افراد جامعه دچار چنین حالتی شود در این حالت جامعه  نیروی دفاعی خود را از دست می دهد .      

 

ارتباط احساس یگانگی با نظام حاکم و ایثار و شهادت طلبی 

            «خودكشي دگرخواهانه از نوع احساس همبستگي، وابستگي و احساس وظيفه اخلاقي شديد فرد نسبت به گروه يا جامعه نشأت گرفته و به جهت اينكه بين منافع خود و منافع گروه  تعارضي  نمي بيند، خود را فداي جمع مي‌كند. بنابراين مي‌توان اين نوع خودكشي را معلول انسجام بسيار قوي واحساس  همبستگي نسبت به گروه يا جامعه دانست.» ( ضیایی )

بنابراين در نظام روحانيت شيعه، به واسطه وجود مسئله تقليد، نوعي رابطه معنوي ميان توده مردم و رهبران مذهبي ايجاد شده است. به طوري كه مردم تحت دستورات و نظرات رهبري قرار داشته و نوعي همنوايي ميان آنان شكل گرفته است. اين همنوايي باعث شكل‌‌گيري  قيام‌ها،  جنبش‌ها،  نهضت‌ها و در نهايت انقلابي اسلامي شده است. » ( الهی ، 1385 )

«به نظر مي‌رسد كه نظريه  دوركيم  از پاره‌اي جهات قابل انطباق بر فرهنگ ايثار و شهادت باشد. از جمله اينكه  وي  به  تعيين نسبت همبستگي   اجتماعي  با  خودكشي  دگرخواهانه  پرداخته  است  و  با  تفكيك همبستگي اجتماعي به دو نوع «همبستگي ارگانيكي» و «همبستگي مكانيكي»، به بررسي پيوند فرد و جامعه اهتمام ورزيده است. در دفاع مقدس نيز همبستگي اجتماعي مردم، باعث ايجاد و  بسط  پيوندهاي  عاطفي  و روحي  ژرف  بين مردم  و نيز مسئولان گرديد و همين مسئله  مصدر و  منشاء   مهمي   براي  بروز و  ظهور ايثارها و فداكاري‌هاي در عرصه دفاع مقدس گرديد. شرايط بحراني  نيز  باعث  تشديد  و تقويت همبستگي شد و گرچه اين كنش ارادي، اختياري و آگاهانه بود ولي فرهنگ و ارزشهاي  آن  نيز بر  چنين  مرگي  به  مثابه وظيفه تكليف شرعي تاكيد مي‌كرد.» ( ضیایی، 1385 )

 

 نتیجه گیری                      

1- ایثار و شهادت طلبی فطری است .

2- ایثار و شهادت طلبی یک ضرورت عقلانی است .

3- ایثار و شهادت طلبی یک تکلیف شرعی می باشد .       

4- بین ایثار و شهادت طلبی و میل به جاودانگی رابطه وجود دارد .

5- بین ایثارو شهادت طلبی و ظلم و بی عدالتی رابطه وجود دارد .

6- بین ایثارو شهادت طلبی و دلبستگی افراد به امور دنیوی رابطه معکوس وجود دارد .

7- بین ایثار گری و شهادت طلبی و  آرمان اجتماعی  رابطه مستقیم وجود دارد .

8- ایثار و شهادت طلبی راهی برای رواج ارزشهای انسانی در جامعه می باشد .

 9-  بین ایثارو شهادت طلبی و ترس و اضطراب  رابطه معکوس وجود دارد .

10- احساس یگانگی با نظام سیاسی روحیه ایثار و شهادت طلبی را گسترش می دهد

11- با گسترش نظام سرمایه داری و دنیا گرایی ایثار و شهادت طلبی کاهش می یابد

                                                                   منابع و مآ خذ

   1 )  الهی  ( 1385 ) www.navideshahed.com.

2 ) خامنه ای ، سید علی . ( 1385 ).  بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار خانواده‏هاى شهدا          و ايثارگران استان سمنان . www.navideshahed.com.

3 ) خدايار ، داخدا . ( 1382 ) . عرفان شهادت . انتشارات : شاهد www.navideshahed.com.

4 ) داوکینز ، ریچارد . ( 1999 ) . ژنها ، خود خواهند .  cph.theory.persiangig.com.

5 ) ذبیح ، علیرضا . ( 1380 ) .  تأثیر وجود ڧرهنگ شهادت‌طلبی در حڧظ دین و ارزش‌های دینی . پایاننامۀ کارشناسی ارشد . www.navideshahed.com.

  6 )   رستمی ، پرستو . ( 1385 ) . بررسی میزان پایبندی و الگو پذیری جامعه از فرهنگ ایثار و شهادت . پایاننامه کارشناسی دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد آزاد شهر . www.navideshahed.com.

7 ) رهیده ، فاطمه . ( 1382 ) . بررسی نگرش دانشجویان نسبت به ارزشهای مرتبط با ایثار و شهادت . www.navideshahed.com.

  پایاننامه کارشناسی دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد آزاد شهر . www.navideshahed.com.

7 ) شاعری ، محمد حسین . ( 1378 ) . انگیزه های مؤثر برشهادت طلبی ( بررسی وصیت نامه های شهدای آموزش و پرورش استان گلستان ) . پایاننامۀ کارشناسی ارشد ، دانشكده علوم‌اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي . www.navideshahed.com.

8 ) ضيايي  ، سيد عبدالحميد . ( بدون تاریخ ) . تحليل انتقادي قرائت‌هاي مختلف از مفهوم شهادت . www.navideshahed.com.

9 ) مؤمني راد ، احمد . ( 1385 )  اينگونه بودند مردان مرد ( شيوه هاي عملي امر به معروف و نهي ا ز منکر ) . انتشارات : ملحوظ www.navideshahed.com.

10 ) مردانی نوکنده ، محمدحسین . ( 1384 ) .  مهدویت و شهادت . انتشارات : شاهد . www.navideshahed.com.

11 ) نصرتي  ، مرضيه . ( 1380 ) .  مباني نظري شهادت در قرآن و كتاب مقدس . پایاننامه کرشناسی ارشد . www.navideshahed.com.